Plus Achtergrond

Boekrechten Eindstation Auschwitz (1946) aan 100 landen verkocht

In 1946 lag het al in de boekhandels, in 1981 opnieuw, maar nu pas lijken de geesten rijp voor het allereerste verslag uit vernietigingskamp Auschwitz van overlever Eddy de Wind. Bijna 75 jaar na de oorlog zijn de rechten van Eindstation Auschwitz aan zo’n 100 landen verkocht.

Eddy de Wind Beeld Hollandse Hoogte / Nederlands Fotomuseum

“Hij beschreef Auschwitz zoals het was,” zegt Melcher de Wind, zoon van Eddy, die veel met zijn vader heeft gesproken over zijn oorlogsverleden en het boek een derde kans wilde geven in Nederland. “Mijn vader heeft het gemaakt omdat zieke en stervende gevangenen hem hebben gezegd: dit moet iedereen weten. Jij moet blijven leven om het aan iedereen te vertellen.”

Eindstation Auschwitz, met gedetailleerde verslagen vanuit het vernietigingskamp van de in 1987 overleden arts en psychiater Eddy de Wind, is het enige werk dat in de oorlog door een gevangene vanuit Auschwitz is geschreven, vlak na het vertrek van de Duitsers. De Wind heeft het niet geschreven tijdens zijn gevangenschap, maar nadat hij was gevlucht, was ondergedoken en na drie dagen terugkeerde naar het kamp.

Zoon Melcher: “Hij schreef het in de buik van het monster, toen er nog gevangenen waren, de oorlog nog in volle gang was, maar de Duitsers het kamp hadden verlaten.” De Wind schreef zijn relaas op in een schrift van de SS, dat hij in de barakken van de kampbewaarders had gevonden. ’s Avonds werkte hij op zijn brits in het kamp aan zijn boek, terwijl hij overdag als arts ernstig zieke gevangenen en Russische militairen bijstond.

‘Prikkeldraadlectuur’

Melcher de Wind toonde het originele manuscript van zijn vader enige tijd geleden aan literair agent Paul Sebes, die het mondiaal wist te verkopen. In deze tijd is de belangstelling voor Auschwitz, in tegenstelling tot de eerste naoorlogse jaren, ongekend. Een Britse uitgeverij die door Sebes was benaderd, zorgt voor verspreiding in de hele Commonwealth. Het werk verschijnt bij 24 uitgeverijen in honderd landen, tege­lijk met de herdenking van de bevrijding van Auschwitz op 27 januari, 75 jaar geleden. In Nederland verschijnt het werk bij Meulenhoff.

Eddy de Wind schrijft over de verschrikkingen van Auschwitz: het leed, de willekeur, de wreedheden. Beeld Getty Images

Hoe anders was het lot van het boek in het verleden. Al in 1946 publiceerde Eddy de Wind het manuscript, na enige aarzeling en op advies van Simon Vestdijk, ook arts, bij de communistische uitgeverij Republiek der Letteren, maar het kreeg weinig aandacht. De uitgeverij ging failliet en Nederland wilde weinig weten van ‘prikkeldraadlectuur’. De bevolking was in de ban van de bevrijding en de wederopbouw.

In 1981 verscheen het boek opnieuw, bij Van Gennep. De Wind wilde met de herpublicatie opkomend nazisme tegengaan. Maar ook Van Gennep ging financieel ten onder en moest de distributie van de eerste oplage van 5000 exemplaren stopzetten. Het verslag trok opnieuw weinig belangstelling. Abel J. Herzberg, advocaat en schrijver van onder meer een dagboek vanuit kamp Bergen Belsen, gaf in maart 1981 in Het Parool een verklaring. Hij stelde dat lezers allergisch zijn voor het vernemen van wreed­heden in de oorlog, ‘...en dit boek is daarvan een doorlopend relaas’.

Nauwelijks verkrijgbaar

Historicus David Barnouw, oud-medewerker van het onderzoeksinstituut Niod, las het boek in de jaren tachtig. Hij denkt dat de literair agent een goede inschatting heeft gemaakt. “Hij zal gedacht hebben: dit is niet een tien jaar later opgeschreven relaas, maar iets dat als het ware heet van de naald komt. Dat zie je niet veel.”

Volgens Barnouw is er nu wereldwijd een hype rond Auschwitz. “De betekenis van de Tweede Wereldoorlog lijkt teruggebracht tot Auschwitz.” Dat het boek in 1946 en 1981 niet de aandacht kreeg die het verdient, noemt Barnouw voor een deel ook ‘gewoon pech’. “Dat het slecht met die uitgeverijen ging, wil niet zeggen dat mensen het boek niet wilden lezen. Het was nauwelijks te krijgen.”

De Wind beschrijft het dagelijks leven in het kamp, gedetailleerd, inclusief de verschrikkingen. Hij analyseert ook goed en fout gedrag van medegevangenen en bewakers in de moord­machine. Het boek beschrijft het leed, de honger en de willekeur waarmee bewakers sloegen en moordden. Maar ook de dagelijkse beslommeringen komen voorbij, waarbij enkele mannen probeerden hun eigen vrouwen te zien in barak 10.

Confronterend zijn de beschrijvingen van verschrikkingen en wreedheden, zoals het consequent vermoorden van kinderen, soms met honderden tegelijk, en vooral ook de passages over hoe de Joden in Birkenau werden uit­gekleed, vergast en verbrand.

Originele passages

Met de ogen van vandaag verwacht Barnouw dat het boek minder heftig wordt gevonden. “Ik denk dat je nu in boeken veel meer gruwelijkheden leest dan vlak na de oorlog. De foto’s van de lijken van mannen die na het proces in Neurenberg zijn opgehangen, zijn wel in weekbladen gekomen. Maar daarna zag je nog lange tijd geen foto’s van dode mensen in kranten. Zelfs in de Vietnamoorlog zag je geen beelden van slachtoffers en was men terughoudend met het beschrijven van details. Dat is erg veranderd.”

De literair agent, Paul Sebes, heeft een publiciteitscampagne rond de verschijning van het boek gecoördineerd. Deze maand reist Melcher de Wind met de wereldpers naar Auschwitz om de plekken in het kamp aan te wijzen waar zijn vader gevangenzat en waar hij het boek heeft geschreven.

Vorige maand is De Wind in Auschwitz geweest om de locaties te bestuderen. Ook bezocht hij in het dorp Rajsko een karakteristiek huis van landbouwers waar zijn vader ondergedoken had gezeten toen de Duitsers vertrokken.

De nieuwe uitgave van Eindstation Auschwitz verschijnt in januari met een nawoord van de familie en twee nooit eerder gepubliceerde foto’s uit het vernietigingskamp. De tekst werd opnieuw geredigeerd, waarbij passages zijn teruggebracht naar de manier waarop het in het originele schrift stond.

Wie was Eddy de Wind?

Eddy de Wind (Eliazar), 1916-1987, Auschwitz-overlever en schrijver van het eerste boek vanuit het vernietigingskamp Auschwitz, was arts, psychiater en psychoanalyticus. Hij meldde zich in 1942 vrijwillig bij Westerbork om zijn moeder vrij te krijgen, maar die was al op transport naar Auschwitz gezet.

In Westerbork ontmoette De Wind zijn eerste vrouw Friedel. Samen werden zij naar Auschwitz afgevoerd. Friedel belandde in een barak waar medische experimenten op gevangenen werden uitgevoerd. De Wind zat in een barak ernaast als verzorger. Ze konden contact houden en zagen elkaar na de oorlog weer.

Nadat het Duitse leger was vertrokken, verstopte De Wind zich en trad hij in dienst van het Rode Leger.

Sinds zijn terugkeer in Nederland in juni 1945 specialiseerde hij zich in de behandeling van oorlogstrauma’s. De Wind publiceerde in 1949 als eerste over het concentratiekampsyndroom in het artikel Confrontatie met de dood, en besteedde vroeg aandacht aan transgenerationele traumatisering, waarbij trauma’s biologisch kunnen worden overgebracht zonder dat er iets over was gemeld.

De Wind ontdekte dat concentratiekampoverlevers nauwelijks over hun ervaringen praten. Met lot­genoten ervaringen uitwisselen, levert pseudobevrijding op; in werkelijk­heid volgt isolement, zei hij in 1968 in de Volkskrant. Wel heeft hij, voor de Anne Frank Stichting, lezingen gehouden voor de Duitse jeugd, omdat hij ‘nooit meer Auschwitz’ nastreefde.

De Stichting Onderzoek Psychische Oorlogsgevolgen (Sopo) was zijn levenswerk. De Wind geloofde niet, zo schreef hij in het Handelsblad (februari 1982), dat speciale karaktereigenschappen nodig waren om Auschwitz te overleven. Hij was zelf ‘geen ijverige agressor, evenmin een tactische lijntrekker’. Hij maakte wel strategische fouten en beschouwde het daarom als geluk dat hij overleefde.

Museum of Jewish Heritage

Het in een schrift van bewakers geschreven manuscript Eind­station Auschwitz van Eddy Wind wordt momenteel tentoongesteld in het Museum of Jewish Heritage in New York. Het is onderdeel van de expositie Auschwitz. Not long ago. Not far away, met zevenhonderd objecten en vierhonderd foto’s van twintig instellingen en musea.

De ‘reizende tentoonstelling’ heeft een expositieoppervlakte van meer dan 2000 vierkante meter. Volgens bronnen worden pogingen gedaan de expositie over Auschwitz naar Nederland te krijgen. Amsterdam heeft de voorkeur, maar in de hoofdstad werden geen geschikte locaties gevonden.

Auschwitz. Not long ago, not far away, was in 2018 ook te zien in het Spaanse expositiecentrum Arte Canal in Madrid. Daar trok de tentoonstelling rond de 700.000 bezoekers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden