PlusAchtergrond

BLM, Occupy, Gele Hesjes: echte verandering vergt lange adem

Wat begon met de dood van George Floyd door politiegeweld is uitgegroeid tot een wereldwijde golf van protest. Hoe uniek is deze beweging? ‘Black Lives Matter vertoont veel gelijkenissen met de Occupybeweging.’

Duizenden demonstranten kwamen vorige week naar het protest in Zuidoost. Beeld Eva Plevier

Een kantelpunt. Zo omschreef Bij1-voorvrouw Sylvana ­Simons de vele antiracismedemonstraties van de afgelopen twee weken in Nederland. Jarenlang had zij het gevoel dat zij tegen de bierkaai vocht, maar nu voelt ze brede steun. “Ik dacht heel lang dat het een kwestie van zwarte mensen was,” zei ze op Radio 1. “Nu voelen ook steeds meer witte mensen dat zij hun verantwoordelijkheid moeten nemen.”

De dood van een zwarte man in Minneapolis door politiegeweld heeft wereldwijd tot protesten geleid. Sluimerende woede over racisme was er altijd al, maar boosheid alleen is onvoldoende om mensen de straat op te laten gaan, zegt Jacquelien van Stekelenburg, hoogleraar sociale verandering en conflict aan de VU. “Er is een incident nodig om die veenbrand te doen oplaaien. Je ziet dat de Black Lives Matter­protesten in verschillende landen een eigen vertaalslag maken. In de Verenigde Staten gaat het heel erg over politiegeweld, in Nederland wordt het ook gekoppeld aan de toeslagenaffaire, aan racisme in de sport, en ­natuurlijk aan Zwarte Piet.”

Dat de demonstraties in Nederland wortel konden schieten, valt dan ook niet los te zien van het ‘framework’ dat er al lag door de jarenlange acties van Kick Out Zwarte Piet. Volgens Geert Buelens, hoogleraar moderne Nederlandse letterkunde aan de Universiteit Utrecht, heeft de discussie over Zwarte Piet de zaadjes geplant voor de massabeweging die nu in Nederland ontstaat. “Dat was aanvankelijk een luide, maar in omvang tamelijk bescheiden groep mensen. Maar door de discussie over Zwarte Piet is er wel een breder bewustzijn over racisme ontstaan.”

Buelens deed onderzoek naar protestbewegingen in de jaren zestig, en ziet naast overeenkomsten ook veel verschillen. “De opstand in de zwarte getto’s in de Verenigde Staten in de jaren zestig was vooral het werk van de arbeiders­klasse en veel studentenprotest rond mei 1968 was een wittemiddenklassenstrijd. In de huidige ­antiracisme- en discriminatiestrijd lijken die groepen voor het eerst op deze schaal samen te komen.”

Kleine stapjes

Er is een keerpunt bereikt, denkt ook anti­racismeactivist Mitchell Esajas, een van drijvende krachten achter Kick Out Zwarte Piet. Die actiegroep is aan de winnende hand, en dat steeds meer gemeentes afscheid nemen van Zwarte Piet is meer dan alleen een symbool, zegt Mathijs van de Sande, universitair docent politieke filosofie aan de Radboud Universiteit. “Het is een klein stapje op weg naar andere verhoudingen. Black Lives Matter is in veel opzichte een radicale beweging, in de zin dat men strijdt voor een systeemverandering. Daarin gaat het niet om het invoeren van een nieuwe wet, of om een paar procent loonsverhoging, maar om een groot, abstract doel. Dat bereik je door kleine stapjes te nemen.”

Van de Sande, die onderzoek deed naar onder meer anarchistische bewegingen, ziet dat de Black Lives Matterbeweging is georganiseerd aan de hand van dezelfde principes die ze ­nastreven. “Er wordt heel bewust omgegaan met leiderschap en representatie: waar in het verleden antiracismedemonstraties werden ­georganiseerd door politieke partijen, wordt ­deze beweging gedragen door zwarte mensen. De actievoerders willen een alternatief op de bestaande orde, en handelen daar zelf ook naar, dat zag je ook bij de Occupybeweging, die een eigen ideale samenleving opbouwde, met volksraadplegingen en een eigen economisch systeem.”

“Black Lives Matter vertoont veel gelijkenissen met de Occupybeweging,” zegt ook socioloog Jasper Muis. “Beiden hebben een abstract doel: het systeem moet anders. Dat vergt een heel lange adem, en je successen zijn lastig meetbaar. Wel is vastgesteld dat het begrip ‘structurele ongelijkheid’ na de Occupyprotesten vaker terugkwam in de media. Het succes van de boeken van Thomas Piketty was er mogelijk niet ­geweest zonder Occupy.”

#MeToo en Gele Hesjes

Iedere protestbeweging heeft een eigen repertoire, een gereedschapskist met technieken, strategieën en taalgebruik,” zegt Van de Sande. “MeToo had een hashtag en was heel erg gericht op online, bij Black Lives Matter vindt de mobilisatie op straat plaats, de Gele Hesjes hadden ook een heel in het oog springend symbool.”

Jerry Afriyie, drijvende kracht achter Kick Out Zwarte Piet, zei vorige week in Het Parool dat de demonstraties die nu plaatsvinden niet het eindpunt zijn, maar het begin. “De Bijlmer moet donderdag zijn veranderd.” Het is maar de vraag of dat zo is: een systeem verander je niet van de ene op de andere dag. Stekelenburg: “Racisme is zo’n complex probleem, de maatschappij is ­ermee doordesemd. Vooruitgang zal in heel kleine stapjes gaan.”

En toch zijn in de VS de eerste concrete overwinningen al binnen voor de Black Lives Matterbeweging: in meerdere steden is aangekondigd dat het politieapparaat hervormd zal worden. Daarmee is racisme nog niet de wereld uit. “Echte verandering bewerkstelligen vergt een enorm lange adem. Dat is vanuit het perspectief van mensen in sociale bewegingen heel onbevredigend,” zeg Van de Sande.

Hoe eindigen protestbewegingen? Occupy ging uit als een nachtkaars, van de Gele Hesjes is ook al lange tijd niets meer vernomen. Succes op lange termijn hangt in sterke mate af van het vasthouden van het momentum en de organisatiegraad van de beweging. Van Stekelenburg: “Het vereist een organisatie die bereid is om er ontzettend veel tijd, geld en energie in te steken. Voor de antiracismebeweging in Nederland bestaat die al, door de jarenlange strijd die hier is gevoerd tegen Zwarte Piet. Daar plukt de Black Lives Matterbeweging de vruchten van.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden