PlusReconstructie

Appjes om half vijf ’s nachts, woede-uitbarstingen van formateur Remkes: zo kwam het kabinet-Rutte IV tot stand

Sigrid Kaag (D66), Wopke Hoekstra (CDA) en Mark Rutte (VVD) tijdens het debat in de Tweede Kamer over het eindverslag van de informateurs Johan Remkes en Wouter Koolmees over het coalitieakkoord van VVD, D66, CDA en ChristenUnie.  Beeld ANP
Sigrid Kaag (D66), Wopke Hoekstra (CDA) en Mark Rutte (VVD) tijdens het debat in de Tweede Kamer over het eindverslag van de informateurs Johan Remkes en Wouter Koolmees over het coalitieakkoord van VVD, D66, CDA en ChristenUnie.Beeld ANP

Na een rampzalige start van de formatie kwam er alsnog een regeerakkoord. Een zakelijk proces, al was het slot nog spannend. Een appgroep bleek smeerolie. ‘Jullie zijn het helemaal aan het verneuken nu.’

Tobias den Hartog en Jan Hoedeman

Ineens is Johan Remkes het zat. “Dat geleuter hier!” De informateur slaat met zijn hand op tafel, verheft zijn stem niet, maar zegt wel: “Jullie zijn echt knettergek. Dat gezwets en gezwam hier...” Mark Rutte (VVD), Sigrid Kaag (D66), Wopke Hoekstra (CDA) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) kijken verschrikt op. Maar niemand zegt iets terug.

Het is 2,5 week voor de deadline, de dag dat het regeerakkoord gepresenteerd zou moeten worden. Zou. Want de onderhandelaars missen inleverdata: halen ze het wel? Er is nog altijd geen slotdeal.

‘Hak nu maar eens wat knopen door’

Op de onderwerpen klimaat, stikstof, migratie en medisch-ethisch kruipen de onderhandelaars naar elkaar toe, maar Remkes is door zijn geduld heen. “Hak nu maar eens wat knopen door, of ga de kiezer uitleggen dat jullie het hebben verprutst.”

De uithaal volgt op bijna twee maanden van ‘gezellige’, maar ‘wel zakelijke’ onderhandelingen. De dramatische start van de formatie heeft wonden geslagen. De bijna-val van Rutte vanwege ‘functie elders’. De uithaal van Kaag naar Rutte in een lezing. Segers met zijn ‘nooit meer met Rutte’. Het uitsluiten van de tandem PvdA-GroenLinks. Lang verhaal kort: het was een aanfluiting.

Dus als de onderhandelaars VVD, CDA, D66 en ChristenUnie op 6 oktober ’s avonds alsnog bij elkaar zitten in Het Logement, naast het Binnenhof, is er één gevoel dat overheerst: we móeten het wel samen doen. Want er is een half jaar verstreken sinds de verkiezingen, maar nog niet één keer inhoudelijk onderhandeld voor een nieuw kabinet.

‘Iedereen is all-in’

Aan tafel wordt vooral benadrukt: jongens, zullen we proberen er nu iets van te gaan maken? Verantwoordelijkheid pakken. De kiezer nu eens serieus nemen.

Als de onderhandelaars het pand na de eerste bijeenkomst verlaten, weten ze eigenlijk al: het mag niet misgaan. Nieuwe verkiezingen moeten uitschrijven zou een aanfluiting zijn.

Carola Schouten, medeonderhandelaar namens de ChristenUnie, zegt in die eerste periode tegen een medewerker: “Dit lijkt serieus. Niet de zoveelste tussenstap.” Ook CDA’er Pieter Heerma geeft dat signaal af. In pokertermen: “Iedereen is all-in.” Kaag zegt die avond tegen een vertrouweling: “Op inhoud kunnen we eruit komen. Het gaat er nu nog om: kunnen we elkaar weer gaan vertrouwen?”

In het begin maken de zogenoemde secondanten de meeste meters, al was het maar omdat Rutte, Hoekstra en Schouten ook nog steeds verplichtingen hebben in het kabinet.

Wedstrijdjes

Het zijn de medeonderhandelaars Heerma, Schouten, Rob Jetten (D66) en Sophie Hermans (VVD) die aanvankelijk aan de slag gaan. Zij zetten weer ‘zijtafels’ aan het werk waar Tweede Kamerleden voorstellen schrijven op deelonderwerpen.

Er ontstaat zelfs concurrentie tussen die groepjes. De zijtafels van klimaat, die van stikstof en die van wonen doen algauw een wedstrijdje wie het snelst tot een deal kan komen. ‘Waren we de eerste?’ krijgt Hermans geappt van een groepje.

Het werpt vruchten af, want de mailbox van de secondanten stroomt over met tekstvoorstellen voor het uiteindelijke regeerakkoord-op-hoofdlijnen. Zij proberen dan weer onderling tot deelakkoorden te komen die naar de ‘hoofdtafel’ kunnen.

Secondantenpraat

De medeonderhandelaars hebben een appgroepje gemaakt om ideeën te delen, ‘Secondantenpraat’. Daar gaat het tot diep in de nacht door. Flauwe grappen, gifjes, maar vooral inhoud.

Zo gebeurt het meermalen dat Pieter Heerma rond vijf uur in de ochtend wakker schrikt van een onderwerp. De Lelylijn! De suikertaks! Woningbouw! Klaarwakker is hij dan. Om vervolgens toch maar even de laptop aan te doen.

Rob Jetten heeft precies hetzelfde. Soms heeft hij ’s nachts ineens dé perfecte zin voor dat ene lastige onderwerp. Dus appt hij soms om 4.30 uur een tekst. En erachteraan: ‘Is dit wat?’ En krijgt dan nog meteen antwoord ook.

Bij de onderhandelingen in levenden lijve blijkt er nog genoeg werk. Op klimaat knettert het soms, op migratie, medisch-ethisch. Al wordt er gedepolitiseerd. Ze schrijven de teksten voor elkaar zo neutraal mogelijk.

Proppen voor de hoofdtafel

Vijf van de betrokkenen waren er in de kabinetsformatie in 2017 ook al bij: Schouten, Segers, Heerma, Rutte en Koolmees. Een van de onderhandelaars: ‘Het grote verschil is dat er toen veel meer emotie op zat, het ging er soms ook theatraler aan toe.’

Toch moeten de échte knopen uiteindelijk door Rutte, Kaag, Hoekstra en Segers worden doorgehakt. Die krijgen daarom teksten met een PM-post, pro memorie. Chic voor: hier komen wij niet uit.

“Op medisch-ethisch gebied was alles PM,” zegt een betrokkene. “Die proppen moet de hoofdtafel opruimen.”

Vrije kwesties

Aan die tafel is Segers duidelijk. Het is een van de spannendste momenten: hij gaat niet in een kabinet dat voorstellen gaat doen voor verruiming van euthanasie, abortus of embryoselectie. “Hier gingen we niet uitkomen,” zegt een betrokkene.

Aan de tekstuele bezweringsformule wordt lang gewerkt, maar die komt eigenlijk neer op: we laten het aan de Tweede Kamer. Het worden ‘vrije kwesties’, zonder actieve rol voor het kabinet. Dat heeft een voordeel: ChristenUnie en CDA kunnen gewoon tegen zijn. En D66 voelt zich niet beknot. En anders dan in 2017 is het vooruitgang: toen dwong de ChristenUnie een moratorium af.

Segers waarschuwt nog wel: “Als die wetten het halen, gaat mijn partij niet verantwoordelijk zijn voor de invoering.” Ofwel: dan stapt ChristenUnie uit het kabinet.

Toch schrikken de anderen daar niet van, bezweren onderhandelaars. “Want dat voelt hij echt,” zegt er een. Een ander: “We dachten ook: we moeten nog maar zien dat die wetten het halen.”

Niet negatief uitruilen

De onderhandelingsformule is verder al snel dat er niet ‘negatief wordt uitgeruild’. Dus tegenover de invoering van rekeningrijden (winstpunt voor D66, verlies voor VVD) wordt de bouw van twee kerncentrales (winstpunt voor de VVD, verlies voor D66) gezet. Blurring (een wijntje bij de kapper) komt tegenover de suikertaks te staan. “Twee dingen wél doen, in plaats van twee keer niet.”

Niet dat alles meteen van een leien dakje loopt. Doorbraken op de moeilijkste dossiers blijven uit. Informateurs Wouter Koolmees en Remkes hopen die op landgoed De Zwaluwenberg te forceren. Daar kan uren aan een stuk gepraat worden. Ze blijven er bovendien slapen, dat schept een band.

Een foto van een F-16

Als de onderhandelaars op hun kamers komen, is het wel even slikken. Jetten treft een soort jongenskamer met bordeauxrood tapijt en aan de muur, boven het bed, een foto van een F-16.

Schouten treft een bed zo klein, dat ze even later Segers aanstoot: “Arme Wopke Hoekstra, die past nooit in zo’n ledikantje.”

Het verblijf komt de verhoudingen wel ten goede. Heerma is gek van bordspellen, horen onderhandelaars, en fervent hardloper Rob Jetten heeft Sophie Hermans (ook al een sporter) geappt dat ze haar loopschoenen moet meenemen. Ze zal ‘zeker zo snel’ blijken als hij. Maar het grote keerpunt in de onderhandelingen blijft uit.

Wrevel

Aan de ‘hoofdtafel’ dansen Rutte, Kaag, Hoekstra en Segers nog lang om elkaar heen. Sterker, aan de zijtafels beginnen ze er last van te krijgen. Het heronderhandelen heeft bijvoorbeeld gevolgen voor de zijtafel ‘financiën’, waar de kosten van alle plannen zijn opgemaakt.

Tijdens één van de onderhandeldagen wordt er zoveel geschoven dat die financiële plaat flink verandert – ambtenaren geven de wijzigingen direct door. Het zorgt voor wrevel, onder meer bij staatssecretaris van Financiën Hans Vijlbrief, die namens D66 aan die zijtafel zit. Hij pakt de telefoon en belt boos op: “Kunnen jullie nu even kappen misschien? Jullie zijn het namelijk echt helemaal aan het verneuken nu.”

Prettige seks

De stress werkt in alles door: de al met roken gestopte Koolmees, Jetten, Segers, én Schouten hebben die gewoonte weer opgepakt. Remkes was toch al nooit gestopt. Maar zijn geduld is op een namiddag écht op: “Jongens, jullie hebben een opdracht!”

Of nu die uitbarsting is, of het feit dat de beoogde presentatiedatum in zicht komt – kort daarna worden de laatste knopen doorgehakt, onder meer op asiel en over rekeningrijden.

Als de conceptteksten worden rondgedeeld, blijkt dat informateur Koolmees iedereen op de proef wil stellen. In een tekst over seksuele voorlichting voor ‘veilige seks’, heeft hij het woorden ‘veilige seks’ vervangen door de woorden: ‘prettige seks’. Bij het lezen slaan onderhandelaars alarm. “Klopt dit wel, jongens?” Koolmees, lachend: “Even kijken of jullie nog wel opletten.”

Dit artikel is gebaseerd op gesprekken met negen betrokkenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden