PlusExclusief

Amsterdam UMC ontdekt mogelijk (nog betere) covidbehandeling

Onderzoekers van Amsterdam UMC zijn een kansrijk medicijn voor de behandeling van Covid-19 op het spoor. Het gaat om het bestaande middel fostamatinib, dat het door corona op hol geslagen immuunsysteem van patiënten nog beter zou kunnen kalmeren dan de medicatie die nu gebruikt wordt.

Een covidpatiënt wordt behandeld op de ic.  Beeld ANP
Een covidpatiënt wordt behandeld op de ic.Beeld ANP

Fostamatinib. Achter die moeilijke naam gaat een geneesmiddel schuil dat de sterfte onder ernstig zieke covidpatiënten mogelijk nog verder verlaagt dan de huidige middelen. Bij de behandeling heeft antistollingsmedicatie momenteel een grote rol. Daarmee worden bloedproppen in bijvoorbeeld longen en hersenen voorkomen. Ook ontstekingsremmers zijn van groot belang.

Het gros van de patiënten krijgt nu dexamethason, dat het op hol geslagen immuunsysteem kalmeert. Veel coronapatiënten overlijden immers niet aan het virus, maar aan de doorgeslagen afweerreactie die zich uiteindelijk tegen het eigen lichaam keert; een cytokinestorm. Dexamethason remt de cytokinestorm en reduceert de sterfte met ongeveer 30 procent.

Met fostamatinib en soortgelijke middelen kan dat nog beter, denken de immunoloog Jeroen den Dunnen en moleculair bioloog Menno de Winther (Amsterdam UMC). In het wetenschappelijke vakblad Science Translational Medicine publiceerden zij dinsdag een artikel dat beschrijft hoe covidpatiënten zo ernstig ziek kunnen worden.

Tekst gaat verder onder de video.

Grote hamer

Den Dunnen en De Winther ontdekten dat de aanmaak van antistoffen ontspoort. Waar deze normaliter beschermen tegen infecties, blijkt dat ernstig zieke covidpatiënten afwijkende antistoffen produceren die het ziektebeloop enorm verergeren. Fostamatinib kan dit tegengaan. Bovendien werkt het middel beter dan dexamethason, aldus de onderzoekers.

“Zie dexamethason als een grote hamer die het hele afweersysteem plat slaat, ook de afweer tegen het virus zelf,” zegt Den Dunnen. “Fostamatinib werkt specifieker. Het zorgt ervoor dat de longen niet meer worden aangevallen door het eigen immuunsysteem, maar het virus zelf wordt wel aangepakt. Dat maakt fostamatinib waarschijnlijk effectiever.”

Naar aanleiding van het werk van Den Dunnen en De Winther werd in de Verenigde Staten een zogenoemde fase-2-studie gedaan naar de veiligheid van fostamatinib bij covidpatiënten. In een klein onderzoek onder 59 patiënten bleek het medicijn veilig en werkte inderdaad beter. In de fostamatinibgroep (dertig patiënten) overleed niemand, in de controlegroep stierven drie patiënten. Ook lijkt fostamatinib te zorgen voor minder ligdagen op de ic en dus voor een sneller herstel.

“Er loopt vervolgonderzoek bij grotere patiëntengroepen om te achterhalen of de voordelen dan ook blijven bestaan,” zegt De Winther. “Ik denk van wel.”

Nog voor het einde van dit jaar kan fostamatinib worden voorgeschreven aan covidpatiënten, denken de onderzoekers. Hoewel het middel in Nederland al mag worden voorgeschreven aan patiënten met een zeldzame aandoening die leidt tot een tekort aan bloedplaatjes (‘immuun trombocytopenie’ of ITP), is dat nog nooit gebeurd, zegt Den Dunnen. “Het middel is te kort op de markt. Ook de prijs is nog niet bekend. Als blijkt dat fostamatinib helpt tegen covid, kan de prijs wel eens omhoog gaan.”

Veelbelovend

Immunoloog Huub Savelkoul (Wageningen Universiteit) was niet bij het onderzoek van Amsterdam UMC betrokken. Hij spreekt van een ‘goed doorwrochte studie’, maar vindt het te vroeg voor jubelverhalen.

“Het onderzoek is een eerste aanzet,” aldus Savelkoul. “Bepaalde onderdelen van de onderbouwing van het werkende mechanisme zijn vooral gebaseerd op bevindingen in het laboratorium, niet op bevindingen bij patiënten. Dat noopt tot voorzichtigheid, maar er zijn goede vooruitzichten dat dit middel kan bijdragen aan betere behandeling. Amerikaans onderzoek toont de veiligheid aan. De studie van het Amsterdam UMC laat mooi zien dat fostamatinib de cytokinestorm bij covid remt en dat is veelbelovend.”

Covid-19 steeds beter aan te pakken

De behandeling van corona is in korte tijd al enorm verbeterd. Wie tijdens de eerste golf ziek werd, had een overlijdenskans die bijna dubbel zo groot was als tegenwoordig. Dat ligt niet alleen aan de betere behandeling, maar ook aan de mensen die destijds ziek werden, zegt klinisch epidemioloog Frits Rosendaal (LUMC). “Een jaar geleden werden zwakke ouderen ziek, nu worden ook zestigers met een sterker gestel getroffen. Die sterven minder snel. Ook de toegenomen ervaring van de behandelend artsen leidt tot minder sterfte.”

Rosendaal is voorzitter van het ‘adviespanel innovatieve therapieën’. In die rol adviseert hij het ministerie van Volksgezondheid over de onderzoeken naar nieuwe behandelwijzen van Covid-19. Rosendaal roemt de snelle progressie. “Bij de aidsepidemie duurde een verbeterde behandelwijze vele jaren langer. Dat verschil zit niet alleen in de moeilijkere aard van het virus dat aids veroorzaakt, maar ook in de coördinatie van onderzoek. Dat is nationaal en mondiaal nu veel beter georganiseerd.”

Beter onderzoek leverde tijdens de coronapandemie niet alleen effectieve behandelingen op, maar maakte ook gehakt van ‘gehypte’ geneesmiddelen. Het door Donald Trump aangeprezen hydroxychloroquine, bijvoorbeeld, bleek bij grondig onderzoek geen toegevoegde waarde te hebben. Omdat het zoals elk medicijn bijwerkingen heeft, wordt het gebruik nu ontraden.

‘Gehypte’ ivermectine

“Ook over ivermectine is veel te doen geweest,” zegt internist-infectioloog Joost Wiersinga (Amsterdam UMC), die na beoordeling van 25.000 wetenschappelijke covidartikelen naam maakte met een overzichtsartikel. “Op basis van kleine studies leek het soms veelbelovend, maar in een recent en vrij robuust uitgevoerd onderzoek bleek ivermectine geen toegevoegde waarde.”

De komende jaren zal de behandeling van Covid-19 verder verbeteren, verwacht Wiersinga. Zo zullen specifieke neutraliserende antistoffen in de toekomst voorkomen dat coronapatiënten überhaupt in het ziekenhuis komen. Ook ziet Wiersinga op termijn een goede virusremmer verschijnen. De beste virusremmer van het moment is het matig werkende remdesivir.

“Het grootste braakliggende terrein is nu langdurige- of long covid,” zegt Wiersinga. “We begrijpen er nog maar heel weinig van, dus goede behandelingen zijn er niet.”

Rosendaal verwacht dat dat probleem steeds kleiner wordt. Niet omdat hij een behandeling met medicijnen ontwaart die Wiersinga niet ziet, maar vanwege het voortschrijdende vaccinatieprogramma. “Zodra iedereen een prik heeft gehad, daalt het aantal besmettingen heel fors en komt langdurige covid dus ook steeds minder voor. Als gevolg van een uitbraakje hier of daar zal het nog wel eens opduiken, maar op populatieniveau stelt dat niets meer voor.”

Wat is fostamatinib?

Fostamatinib is vorig jaar door het Europese Geneesmiddelenbureau EMA goedgekeurd voor de behandeling van de ziekte ‘immuun trombocytopenie’ of ITP. Mensen met die aandoening hebben te weinig bloedplaatjes, wat leidt tot een grotere gevoeligheid voor bloedingen. Meestal zijn die onschuldig (blauwe plekken, bloedneus), maar soms ernstig (maag- of hersenbloeding). ITP is een zeldzame auto-immuunziekte; het lichaam maakt antistoffen aan tegen de eigen bloedplaatjes. Naar schatting hebben 1700 volwassen Nederlanders de aandoening.

Hoewel fostamatinib in Nederland mag worden voorgeschreven aan ITP-patiënten, is dat nog nooit gebeurd, zegt immunoloog Jeroen den Dunnen. “Het middel is te kort op de markt. Ook de prijs is nog niet bekend. Als blijkt dat fostamatinib helpt tegen covid, kan de prijs wel eens omhoog gaan.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden