PlusReconstructie

‘Als we gaan, gaan we met z’n allen’ – de val van Rutte III

Op kousenvoeten diende de val van het kabinet zich aan. Niemand wilde ruzie. Al was daar wel een draai van premier Rutte voor nodig.

null Beeld ANP
Beeld ANP

Het middaguur is  vrijdag 15 januari net aangebroken als premier Mark Rutte in de ministerraad het woord neemt. “Alles overziend zie ik ons demissionair verder gaan. Hoe denken jullie erover?” Daarmee komt een einde aan het derde kabinet dat Ruttes naam draagt.

Wat volgt, zijn enkele – volgens aanwezigen − vreemde uren. Er is verbazing over de draai van 180 graden die Rutte heeft gemaakt, maar ook opluchting, omdat het zonder ruzie is geëindigd. De bewindslieden gaan lunchen. Er is salade met gerookte zalm en er staan witte en bruine broodjes met eiersalade, kaas en ham. En sapjes. Rutte en de vicepremiers Hugo de Jonge (CDA), Kajsa Ollongren (D66) en Carola Schouten (ChristenUnie) buigen zich over een persverklaring.

Terwijl de premier de pers te woord staat, bekijkt de rest van de ministers zijn persconferentie op een televisie in de Gravenzaal. Eric Wiebes is er dan nog bij. Collega’s slaan hem op de schouder.

Verwachte uitkomst

Er hangt geen sfeer van ‘goh’ of ‘tjonge’. Iedereen had deze uitkomst verwacht en heeft er vrede mee. Al leek het er een paar weken geleden nog op dat het heel anders zou lopen.

Na de publicatie van het rapport van de Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag (POK) op 17 december is er telefonisch overleg tussen de leden van het kabinet. De conclusies van het rapport zijn ernstig. De grondbeginselen van de rechtsstaat zijn geschonden, de overheid heeft op alle fronten gefaald, van Tweede Kamer tot kabinet tot rechterlijke macht tot ambtenarenapparaat. Afgesproken wordt dinsdag 22 december in het Catshuis met de meest betrokken bewindspersonen bijeen te komen om over de zaak te praten.

Die dinsdag vertelt staatssecretaris Alexandra van Huffelen (Belastingen) haar collega’s over haar gesprekken met slachtoffers van de toeslagenaffaire. Iedereen is onder de indruk, zeker als het geval wordt besproken van een zelfmoord. De haperende compensatie moet eerst op orde worden gebracht.

Onbekend terrein

Terwijl Van Huffelen later die avond buiten journalisten vertelt dat ouders allemaal vóór 1 mei minimaal 30.000 euro krijgen, blijft de rest achter. Het zijn de ministers Wopke Hoekstra (Financiën), Tamara van Ark (Medische Zorg), Wouter Koolmees (Sociale Zaken), Wiebes (Economische Zaken), staatssecretaris Bas van ’t Wout (Sociale Zaken) en de premier en de vicepremiers.

Dan wordt voor het eerst de olifant in de kamer aangewezen: de politieke gevolgen. Rutte stelt dat het voor de VVD niet nodig is om af te treden: hoe erg het rapport ook is, nu in een coronacrisis gaan experimenteren met een demissionair kabinet is te riskant. Het is onbekend terrein en zó’n grote gezondheidscrisis is niet het moment om dat te gaan ontdekken. Elke partij heeft een hoekje vast van het tapijt dat onder het kabinet ligt, klinkt het dreigend.

De andere aanwezigen vinden het echter nog te vroeg om die conclusie nu al te trekken. Sommigen voelen zich geïntimideerd. Dit rapport kan toch niet helemaal zonder gevolgen blijven? Een van hen redeneert: de VVD staat torenhoog in de peilingen, dat wil de partij niet laten verdampen door een kabinetscrisis. Zo gaat iedereen de feestdagen in. Al is er weinig tijd om te ontspannen, want de coronacrisis en de brexit slokken alle aandacht op.

Vertwijfeling

Nadat VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff op de radio publiekelijk herhaalt dat dit niet het moment is voor het kabinet om te vallen, voelen de andere drie partijen zich verder onder druk gezet. En er is vertwijfeling. Waar Rutte anders zijn best doet iedereen bij elkaar te houden, doet hij dat nu niet. “Alsof je onuitgesproken gaat scheiden en elkaar bij de notaris treft,” zegt een betrokkene.

Op de zondag na nieuwjaarsdag staat er weer een Catshuissessie gepland, nu over de toeslagenaffaire. En op vrijdag 10 januari wordt er in de reguliere ministerraad verder over gesproken. Iedereen zegt dan nog geen conclusie te hebben getrokken. De inhoudelijke reactie op het POK-rapport is nog niet af, maar Rutte wil al wel van zijn collega’s weten of hun Kamerfracties ermee zullen instemmen.

Die vrijdag wordt er niet dieper op ingegaan, de maandag erna wel. Er is overleg tussen de premier, de vicepremiers en de fractievoorzitters. Rutte stelt de vraag of partijen weten wat al hun Kamerleden doen als er een motie van wantrouwen in stemming wordt gebracht. Vrijdag in de ministerraad wil hij graag antwoord. Via een knikje. Dat irriteert. Dit gaat toch niet om de aanleg van een snelweg?

De onderlinge irritatie groeit. De videobelvergadering wordt gekenmerkt door verlegenheidsstiltes. Bij de VVD heerst angst dat anderen met het oog op de verkiezingen Rutte willen beschadigen en het op het Kamerdebat willen laten aankomen. Ook het feit dat de anderen nog geen standpunt hebben bepaald wekt ergernis.

Zonder ruzie

Bij de andere drie heerst juist het gevoel dat de VVD een spelletje speelt: wie is de zwakste schakel? Wil hij echt dat ze hun fractie dwingen tot een ja-stem? Gert-Jan Segers steekt zijn vinger op: in de toeslagenaffaire komen nog altijd nieuwe feiten naar boven, benadrukt hij. En juist in deze affaire voelde de Tweede Kamer zich voorgelogen door het kabinet.

Wel zegt Rutte dat, mocht een van de vier partijen er de stekker uit willen trekken, ze dan allemaal gaan. Het kabinet moet zonder ruzie en in zijn geheel desnoods demissionair verder. Aan het eind van de sessie wordt nog gevraagd of er later die week nog een extra overleg moet worden gehouden. Nee, zegt Dijkhoff. Elke fractie moet nu zijn eigen afweging maken.

CDA, D66 en ChristenUnie hebben het gevoel dat er powerplay wordt gespeeld. Ze willen de vrijheid hebben op elk mogelijk standpunt uit te komen en trekken nog meer naar elkaar toe. Er komt een belcircuit op gang tussen de vicepremiers van CDA, D66 en ChristenUnie en tussen de fractievoorzitters van die partijen. Er wordt voorzichtig afgetast: hoe denken jullie erover? Iedereen vindt dat de toeslagenaffaire niet zonder gevolgen kan blijven, maar niemand laat nog het achterste van zijn tong zien.

Klaver biedt hoop

Wat de anderen dan nog niet weten, is dat Rutte al aan het twijfelen is geslagen. Hij voelt aan dat de anderen nadenken over een val en hij wil voorkomen dat dat wanordelijk gebeurt. Zijn eerste kabinet eindigde met een woedeaanval waarbij hij de gordijnen van het Catshuis eraf trok. Nu het land in crisis zit, wil hij niet uitstralen dat het kabinet rollebollend over straat gaat. Bovendien is hij die zondag, 10 januari, gebeld door GroenLinksleider Jesse Klaver. De partij wil dat het kabinet in zijn geheel opstapt, maar, zo belooft Klaver, in de corona-aanpak zal zijn partij het kabinet blijven steunen. Dat biedt hoop dat het kabinet kan vallen én de coronacrisis toch gewoon kan worden bestreden.

De andere drie merken die omslag in denken bij Rutte pas op dinsdagavond 12 januari. Tijdens de coronapersconferentie zegt hij tegen journalisten erop te vertrouwen dat als het kabinet demissionair wordt, het op corona missionair verder kan. Blijkbaar houdt hij toch rekening met de val van het kabinet, merken de anderen op. In een ingelaste ministerraad later die avond wordt de kabinetsreactie woord voor woord doorgenomen. Over aftreden wordt niet meer gesproken.

Er wordt nog wat gesteggeld over het voortaan openbaar maken van informatie, iets waar de POK over geklaagd heeft. Ollongren en Rutte willen alle informatie die op ministeries rondgaat voortaan ook openbaar maken, maar volgens aanwezigen gaan CDA’ers op de rem staan: álles is wel weer het andere uiterste.

De dagen erna tasten de drie partijen elkaar af. Niemand wil als enige de stekker eruit trekken. Woensdag overleggen Hoekstra en D66-lijsttrekker Sigrid Kaag nogmaals: zijn we het eens? Donderdag wil CDA-fractievoorzitter Pieter Heerma langsgaan bij zijn collega Segers van de ChristenUnie, maar hij durft niet langs alle journalisten te lopen die daar staan, omdat PvdA-leider Lodewijk Asscher net zijn vertrek heeft aangekondigd. Alles moet vooral in rust worden besproken en ordelijk worden afgehandeld. Uiteindelijk weten de drie van elkaar hoe ze erin staan. Afgesproken wordt dat niemand voor de ministerraad al openbaar maakt wat zijn of haar conclusie is.

Statement

En dan is het vrijdag 15 januari. Voor de reguliere ministerraad is er nog gewoon een coronabijeenkomst. De ministerraad zelf begint met het afwerken van de agenda en nog een keer wordt de kabinetsreactie op het POK-rapport gedetailleerd doorgenomen. En dan neemt Rutte het woord, waarmee hij alle twijfel wegneemt over wat er gebeuren gaat: “Hoe denken jullie erover?”

Maar voordat hij anderen die vraag laat beantwoorden, geeft hij eerst de beurt aan Wiebes. Die vertelt dat de toeslagenaffaire ‘in zijn lijf’ is gaan zitten en dat hij onmiddellijk aftreedt. Het komt bij iedereen als een verrassing, zelfs voor enkele VVD’ers, want alleen Rutte en Van Ark zijn de avond ervoor over Wiebes’ besluit ingelicht. Anderen hadden wel gezien dat hij er al weken slecht uitzag, maar ze weten dat aan alle drukte rond de steunpakketten aan het bedrijfsleven.

Dan komen om de beurt Hoekstra, De Jonge, Kaag, Ollongen en Schouten aan het woord. Allemaal zeggen ze min of meer hetzelfde: er is zoveel misgegaan, hier moet een statement worden gemaakt. “Dan ga ik nu de koning bellen,” zegt Rutte en hij staat op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden