Plus Geschiedenis

Al 180 jaar tuft de trein tussen Amsterdam en Haarlem

Precies 180 jaar geleden reed de eerste trein in Nederland in 35 minuten van Amsterdam naar Haarlem. Het spoor is oud, maar heeft nog toekomst. 

De eerste trein van de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HIJSM) vertrekt op 20 september 1839 van station d'Eenhonderd Roe bij Amsterdam naar Haarlem. Beeld Stadsarchief

Nu zouden we het een start-up noemen: het­ project waarin een groep vooruitziende zakenmannen in de jaren dertig van de negentiende eeuw maar al te graag geld wilde investeren. Niet omdat de roep om een spoorlijn tussen Amsterdam en Haarlem nou zo overwel­digend was, maar omdat zij aanvoelden dat mobiliteit in die tijd wel een impuls kon gebruiken.

En dus vertrok op 20 september 1839 om 13.00 uur de eerste trein vanuit Amsterdam richting Haarlem. Vanaf station d’ Eenhonderd Roe, op de plaats waar nu de Westergasfabriek staat, stapten 180 jaar geleden enige honderden genodigden aan boord van de trein die hen volgens dienstregeling in 23 minuten naar Haarlem zou vervoeren. Dat de eerste rit in ­Nederland – de wagons werden voortgetrokken door de locomotieven De Arend en De Snelheid – pas na 35 minuten zijn bestemming wist te ­bereiken, deed nauwelijks ­afbreuk aan die prestatie.

De eerste treinrit werd in veel kranten ­beschreven. De Arnhemsche Courant was ­enthousiast: ‘Gisteren is de dienst op den ­ijzeren weg van Amsterdam herwaarts voor het ­publiek geopend. De eerste trein bestond uit elf verschillende rijtuigen, allen met reizigers ­bezet, die, onder een vrolijk gejuich, het stations­gebouw binnenreden. In de acht reizen, heen en weder, heeft men op den eersten dag, met de verschillende rijtuigen, niet minder van 1850 personen overgevoerd.’

Koeien in paniek

Het betekende het begin van een revolutie op vervoersgebied. Voordat het spoor zijn intrede deed konden Amsterdammers in Haarlem ­komen via de trekschuit, die er enkele uren over deed, en de diligence (postkoets), waar reizigers doorgaans zo’n anderhalf uur voor moesten uittrekken. “Ze begonnen met vier treinen per dag, maar de animo was zo groot dat er al snel extra treinen aan moesten worden geschaft,” zegt treinhistoricus Guus Veenendaal, auteur van Ondernemen op het spoor: De eerste jaren van de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij.

Het waren de beginjaren van de trein in Nederland. Velen waren enthousiast, maar lang niet iedereen. Boeren vreesden dat hun koeien door de vonkenregen die de locomotief veroorzaakte in paniek zouden raken.

Ook voor de gezondheid van de reizigers werd gevreesd, zegt Veenendaal. “Sommige mensen kwamen met allerlei pseudomedische tegenwerpingen. Zo zei men dat de mens niet was ­gemaakt voor de snelheden van de trein, de adem van de passagiers zou worden afgesneden. Mensen kunnen hooguit de snelheid van een postkoets aan, zo zeiden velen.”

Hoogtepunt

De bedenkingen hadden niet tot gevolg dat ­reizigers de trein meden: al snel na de eerste ­ritten tussen Amsterdam en Haarlem moesten meer treinstellen en locomotieven worden ­besteld. Enkelspoor werd dubbelspoor. Het ­tijdelijke station d’Eenhonderd Roe, aanvankelijk bewust in de gemeente Sloten en dus búiten de stad gebouwd, werd in 1842 afgebroken en de treinen uit Haarlem zouden voortaan enkele honderden meter verder doorrijden, tot station Willemspoort, tegenover de huidige Haarlemmerpoort. Later ook werd de lijn doorgetrokken naar Leiden, Den Haag en Rotterdam, waar het nog steeds een van meest drukbereden stukjes spoor van Nederland is.

Vijftig jaar later, in 1889 ging Amsterdam CS open, in een tijd waarin de trein zijn hoogtepunt beleefde. Rond 1900 lag er zelfs meer spoor in Nederland dan tegenwoordig en was de trein het belangrijkste vervoermiddel van Nederland geworden.

De eerste trein naar Haarlem was een proeve van kunnen, zegt historicus Veenendaal. “Die eerste lieden met een visie hadden het goed gezien. De trein heeft het soms moeilijk, er worden vele miljarden geïnvesteerd in snelwegen, maar de laatste decennia wordt de trein weer meer en meer gezien als een essentieel onderdeel van het mobiliteitsnetwerk. De duurzaamheids­discussie speelt daar natuurlijk ook een rol in. De trein heeft de toekomst.”

Nog altijd een van de drukste trajecten

Het historische traject tussen Amsterdam en Haarlem is nog steeds een van de drukst bereden stukken spoor in ­Nederland. Er rijden zestien treinen per uur, acht de ene kant op en acht de andere kant op. Het aantal reizigers op het traject tussen Amsterdam ­Centraal en Haarlem is on­geveer 12 miljoen per jaar. Daar zitten ook reizigers bij die naar Sloterdijk, Halfweg-Zwanenburg en Spaarnwoude reizen.

Ooit reed er evenwijdig aan het spoor ook een tram van Amsterdam naar Haarlem en naar Zandvoort. De lijn, waar­van het beginpunt op het Spui was, behoorde tot de op­heffing in 1957 tot de drukste tramlijnen van Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden