Plus

Aandelencoup Air France-KLM sinds 2017 heimelijk voorbereid

Het kabinetsbesluit om grootaandeelhouder van Air France-KLM te worden, is sinds de zomer van 2017 in het diepste geheim voorbereid. Betrokkenen leverden hun telefoon in en tekenden een geheimhoudingsverklaring.

De 'aandelencoup' van Nederland wordt in Frankrijk aangemerkt als 'niet vriendschappelijk' Beeld ANP

En óf het een verrassing was. Zelfs direct betrokkenen in Nederland moeten erkennen dat ze de aandelencoup niet zagen aankomen.

Hans Smits, president-commissaris van KLM, werkt dinsdagavond net zijn laatste hap eten weg als hij van het nieuws hoort - 'Ik zat nog wat na te babbelen met mijn vrouw'. Smits heeft in de voorgaande weken nota bene bijna dagelijks contact met politiek Den Haag, maar hier weet hij niets van.

Zelfs KLM-topman Pieter Elbers is niet op de hoogte. Hij is net thuisgekomen van het jaarlijkse medewerkersevenement van KLM in Hangar 10 op Schiphol-Oost. Vorige week nog hing zijn toekomst aan een zijden draadje, nu is hij luidkeels toegejuicht door 2000 medewerkers. "Hij was vermoeid toen hij thuiskwam, vertelde hij me," zegt een bron dicht bij de KLM-baas. "Maar hij kreeg meteen weer energie toen hij het bericht van Hoekstra las."

De collectieve verrassing is het resultaat van een minutieus voorbereide operatie die in het diepste geheim werd uitgevoerd. Al ruim anderhalf jaar vergadert een select groepje van vier ministers over het plan, zonder pottenkijkers en zonder telefoons. Tot vorige week.

Alarmbellen
De kiem voor de aandelenaankoop wordt zomer 2017 geplant. Na een bericht uit Parijs rinkelen in Den Haag de alarmbellen. Luchtvaartmaatschappijen Delta Air Lines en China Eastern Airlines nemen een belang van (toen) elk bijna 10 procent in Air France-KLM. Beide krijgen ook een commissariszetel.

Nederland is niet gewaarschuwd en voelt zich in zijn hemd gezet. Wopke Hoekstra, die het KLM-dossier later dat jaar bij zijn aantreden als minister van Financiën op het bureau aantreft, noemt het moment 'een wake-upcall, en geen kleintje ook'.

Het kabinet ziet zijn greep op KLM verder verslappen. De zorgen gaan vooral uit naar KLM-basis Schiphol. Die functioneert met ruim driehonderd bestemmingen als internationaal knooppunt en is daarmee cruciaal voor de Nederlandse exportpositie en werkgelegenheid.

Dijsselbloem
Eén van de opties, die in 2014 al eens door toenmalig minister van Financiën Dijsselbloem is overwogen: zélf aandelen verwerven in de holding Air France-KLM om zo de Nederlandse belangen veilig te stellen.

In het nieuwe kabinet krijgt die optie meer vorm. Hoekstra, met zijn achtergrond bij Shell en adviesbureau McKinsey, weet wat er op het spel staat: voor een landje 'zo groot als een postzegel' met een extreem open economie is een luchthaven als Schiphol van enorm belang.

Er komt een kerngroep, met naast CDA'er Hoekstra, VVD-ministers Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur), Eric Wiebes (Economische Zaken) en premier Mark Rutte. Gedurende 2018 is er regelmatig onderling overleg, zeker als in het voorjaar blijkt dat de Franse staat overweegt zijn staatsbelang aan hotelgroep Accor te verkopen - wederom zonder ruggespraak met Nederland. Het vertrek van topman Janaillac bij Air France-KLM doorkruist zowel dat voornemen als het geheime topoverleg in Nederland.

Wopke Hoekstra

De Nederlandse minister van Financiën bereidde de aankoop van ruim 14 procent van de aandelen van Air France-KLM in het ­geheim voor

Beeld ANP

De boel komt weer op gang als bekend wordt dat niet Pieter Elbers, maar Canadees Benjamin Smith de nieuwe ceo wordt.

Verschillende scenario's worden afgetast. Die ene mogelijkheid - zelf een belang verwerven in de holding - komt steeds nadrukkelijker naar voren. Maar hoe groot moet zo'n belang zijn? Hoe pak je zoiets aan? En misschien wel het belangrijkst: hoe voorkomen we dat we de Fransen opzichtig voor het hoofd stoten? "We wilden niet het beeld wekken dat het Nederland tegen Frankrijk is," zegt een nauw betrokkene uit VVD-kring.

Gedoe in Parijs
Om uitlekgevaar te voorkomen moeten betrokkenen zelfs hun telefoon inleveren, ook de ministers. Na het politieke kerstreces raakt alles in een stroomversnelling. Op vrijdag 1 februari hakt het kwartet ministers de knoop door. Twee weken later, op 15 februari, zullen ze de ministerraad vragen een mandaat te geven voor de aankoop van aandelen Air France-KLM.

De timing van dat kabinetsbesluit is saillant. Het valt op de dag dat Hoekstra en Van Nieuwenhuizen 's ochtends vroeg een gesprek hebben met Benjamin Smith. Die heeft sinds zijn aantreden voor veel onrust gezorgd in het Nederlandse kamp. Zo stelt hij de positie van Pieter Elbers nadrukkelijk ter discussie. Ook laat hij weten meer beslissingen in Parijs te willen nemen.

Bij KLM vermoeden ze achteraf een rechtstreeks verband tussen die ontmoeting van de ministers met Smith en het groene licht voor de aandeleninkoop. President-commissaris Hans Smits sluit niet uit dat het kabinetsvoornemen in een stroomversnelling raakte door het gedoe in Parijs. Hoekstra ontkent dat. Wel noemt hij de discussie over Elbers een 'illustratie van de verhoudingen'.

Terug naar de bewuste vrijdag 15 februari. Als de ministerraad is aangekomen bij agendapunt KLM moeten de bewindslieden hun mobieltjes inleveren. En hoewel het toch al verboden is uit de ministerraad te lekken, moeten zij ook nog eens een geheimhoudingsverklaring tekenen.

De volgende maandagavond belt Hoekstra persoonlijk alle Kamerleden die het woord voeren over staatsdeelnemingen - van coalitie en oppositie - met de vraag of ze de volgende ochtend op zijn ministerie willen komen voor een vertrouwelijke briefing. Om negen uur worden zij via een zijingang het departement binnengeloodst.

Als ook nu de telefoons zijn ingeleverd en de parlementariërs een verklaring hebben ondertekend, doet Hoekstra uit de doeken dat er een serieuze optie op tafel ligt om binnenkort aandelen Air France te kopen. Er mogen vragen worden gesteld, maar de parlementaire instemming zal pas achteraf worden gevraagd.

'Enigszins geniepig'
Ruim een week lopen de Kamerleden rond met een geheim dat zij zelfs niet met hun fractieleiders mogen delen. Ook de luchtvaartspecialisten weten van niks. Wat de geïnformeerde Kamerleden zelf niet weten, is dat ABN Amro in opdracht van Hoekstra al op 20 februari, een dag na de geheime briefing, begint met het kopen van aandelen.

Het is de dag dat Air France-KLM zijn jaarcijfers publiceert; de vorige avond is Pieter Elbers na veel Nederlandse druk alsnog als KLM-topman en vicetopman van Air France KLM benoemd.

Binnen een week slaagt ABN Amro erin bijna 13 procent van de aandelen voor Nederland aan te kopen. De eerste 5 procent gaat in plukjes via de beurs; daar ligt de grens dat een aandeelhouder zijn belang publiek moet maken.

Dinsdagmiddag volgt een voorgekookte inhaalmanoeuvre. Hoogstwaarschijnlijk van de Amerikaanse grootaandeelhouder Capital Group word een belang van bijna 7 procent gekocht, tegen een fikse premie: voor elk van de ­28 miljoen aandelen wordt 13,355 euro betaald, 84 cent meer dan de geldende beurskoers. De Amerikanen boeken daarmee een mooie, snelle winst - ze hebben hun belang een jaar eerder voor rond de 9 euro per aandeel opgebouwd. De rest van de stukken wordt alsnog via de beurs verzameld.

Het is tijd om de deal wereldkundig te maken. Rutte belt met president Emmanuel Macron, Hoekstra licht zijn Franse evenknie Bruno Le Maire in. Van Nederlandse kant wordt gezwegen over hoe de boodschap in Parijs is aangekomen, maar een woordvoerder van Franse zijde windt er geen doekjes om: 'niet vriendschappelijk en enigszins geniepig', luidt de reactie.

Le Maire houdt het later op 'onbegrijpelijk' en 'onverwacht'. Hoekstra plant onmiddellijk een bezoek aan Parijs. Morgenochtend vroeg wenst Le Maire hem te ontvangen. Hoekstra stribbelt niet tegen: "We zijn enorm gecommitteerd aan deze onderneming, en aan onze strategische partner en bondgenoot Frankrijk. Daar zullen we blijvend in investeren."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden