Een juichende menigte verwelkomt het Britse legerkorps in Eindhoven.

Plus Achtergrond

75 jaar geleden: na Dolle Dinsdag begon het lange lijden

Een juichende menigte verwelkomt het Britse legerkorps in Eindhoven. Beeld ANP

Het leek een Dolle Dinsdag te worden, 5 september 1944. Maar het bericht dat de geallieerden in Holland waren, bleek nepnieuws avant la lettre. Nederland boven de rivieren wachtte nog acht maanden van terreur en honger.

Het is dé foto die de gebeurtenissen op 5 september 1944, Dolle Dinsdag, het best verbeeldt. Op het Rijswijkseplein in Den Haag zijn jong en oud verzameld. Er wordt gezwaaid met Nederlandse en Britse vlaggetjes, want elk moment kunnen de geallieerde troepen de Haagse stadsgrenzen bereiken.

De bevrijding zou echter nog acht maanden op zich laten wachten. En in dat slotstuk van de bezetting zaaide de Duitse terreur dood en verderf onder verzetslieden en gijzelaars, en kostte de hongerwinter aan ruim 20.000 landgenoten het leven.

Hoe kon het dat Nederland het ene moment in opperste juichstemming verkeerde, maar binnen een dag volkomen ontnuchterd werd?

“Het was,” zegt René Kok, historicus van het Nederlandse Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD), “simpelweg een vergissing. De geallieerde legers trokken weliswaar in sprinttempo door België richting Nederland, maar daar hielden ze halt. De aanvoerlijnen waren te lang geworden.”

“Het nieuws van die snelle opmars was voor de regering in Londen aanleiding op maandagavond 4 september de Nederlanders een hart onder de riem te steken via Radio Oranje. Maar dat gebeurde te enthousiast. Toen minister-president Gerbrandy de tekst kreeg voorgelegd, kraste hij glimlachend het woord ‘naderen’ door en verving hij het door ‘overschreden hebben’.’'

En dus klonk door de ether: “Nu de geallieerde legers op onweerstaanbare wijze de Nederlandsche grenzen overschreden hebben, ben ik er van overtuigd dat gij hen een hartelijke en waardige ontvangst zult bereiden, welke zij verdienen als bevrijders van ons land en de vernietiging van den tiran. Het uur van de bevrijding heeft geslagen.”

Black-out

Een black-out van de premier? Pure lichtzinnigheid? Misplaatste euforie? Er is achteraf veel over gezegd en geschreven. Ook dat de BBC, slaapverwekkend van betrouwbaarheid in die tijd, het bericht gewoon overnam. Kok: “Feit was dat de toespraak al snel van mond tot mond ging en zich een ware bevrijdingsstemming van Nederland meester maakte. De meeste radio’s waren in beslag genomen, maar ons land telde meer dan 1100 illegale bladen. Die berichtten er meteen over.”

En inderdaad: in Breda werd buiten de polonaise gedanst, in Amsterdam meldde burgemeester De Vlugt, in 1941 ontslagen door de bezetter en vervangen door de NSB’er Voûte, zich op het stadhuis. Hij was er weer klaar voor.

In de stad en op het land werden Duitse borden en richtingaanwijzers verwijderd of vernield. Koningin Wilhelmina wilde terstond naar Nederland reizen en gaf - echte oorlogsromantiek - te kennen aldaar te willen intrekken bij de weduwe van een verzetsstrijder.

Vreugde, intens leedvermaak zelfs, was er over de vaandelvlucht van de Duitsers en NSB’ers. Die laatstgenoemden waren door hun collaboratie met de vijand immers nog intenser gehaat dan de bezetter. De Duitsers trekken zich massaal en in paniek terug. In auto’s, op fietsen, in vrachtwagens of op karren vertrekken ze richting het oosten. Ook Rijkscommissaris Seyss-Inquart vlucht naar Apeldoorn.

“Dolle Dinsdag leidt tot de val van de NSB, die op Dolle Dinsdag een belabberde indruk maakt. Het is chaos in de beweging. Er is niets geregeld en dat wordt Anton Mussert, de leider, verweten. Uiteindelijk biedt Rauter, hoofd van de SS in Nederland, uitkomst. Hij stelt een aantal treinen ter beschikking die hoofdzakelijk vrouwen en kinderen naar de Lüneburger Heide in Noord-Duitsland moeten vervoeren.’'

De NSB betaalde een zware prijs: alle inzetbare mannen werden ingelijfd bij de Landstorm, een territoriaal leger voor de verdediging van Nederland. De kneuzen belandden bij de Landwacht, die werd ingezet bij de bewaking van onder meer spoorlijnen. Zij maakten zich gehaat als ‘Jan Hagel’ - tuig van de richel dat voedsel confisqueerde van landgenoten die terugkeerden van hongertochten.

Moffenmeiden

Kok: “Mussert verplaatst zijn hoofdkwartier van Utrecht naar Almelo. En hij slaagt er ook nog in zijn maîtresse, zijn nichtje Marietje en haar moeder onder te brengen op de Holterberg. Cynisch genoeg belanden er ook NSB’ers in het doorgangskamp Westerbork in Drenthe, waar nog enige honderden Joden verblijven. De laatsten, want Holland is een jaar eerder Judenrein verklaard. Op 13 september vertrekt de laatste trein naar Auschwitz en Theresienstadt.”

Tot een ‘Bijltjesdag’ kwam het op die vijfde september niet, al werden hier en daar zogeheten moffenmeiden kaalgeschoren, geïnspireerd op illegaal rondgestuurde kaarten uit Frankrijk waarop vrouwen werden vernederd.

En dan was er natuurlijk De Gil, het satirische blad dat angstvallig veel op een illegale krant leek, maar onder auspiciën van de bezetter verscheen en flink afgaf op de NSB (‘NSB-gespuis moet opgehangen worden’) en aldus aan de goede kant leek te staan. Intussen werd er in artikelen op heimelijke wijze Duitse propaganda bedreven.

Een van de redacteuren was Willem van den Hout, die onder zijn alias Willy van der Heide na de oorlog de populaire Bob Evers-jongensboekenreeks schreef. Hij was de geestelijk vader van de term ‘Dollen Dinsdag.’

Kok: “Dolle Dinsdag is een knauw voor het moreel van de Nederlanders. ‘Eerst zien, dan geloven’ is het credo als de geallieerden later dat jaar in september bij Arnhem landen. Er wordt niets meer voor zoete koek geslikt. Bovendien weten de Duitsers zich opmerkelijk snel te herstellen. Het vervolgingsapparaat functioneert binnen de kortste keren weer uiterst effectief. In de laatste maanden van de oorlog vallen er veel meer slachtoffers dan in de voorafgaande jaren.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden