PlusAchtergrond

16 vragen over de loodkwestie: waar zit het en wat doet het?

Het begon met bezorgdheid in de tuindorpen in Noord, en groeide de afgelopen maanden uit tot een stadsbrede onrust over lood in het drinkwater. De loodkwestie in zestien vragen.

De Kramatweg in Oost is een van de straten in Amsterdam waar lood in het water is gevonden. Beeld Marc Driessen

1. We hebben in Amsterdam toch het schoonste leidingwater ter wereld?

Een internationale vergelijking is lastig bij gebrek aan objectieve maatstaven, maar wel zeker is dat het Nederlandse leidingwater dik voor mekaar is. Niet voor niets beveelt het Voedingscentrum kraanwater aan: geen calorieën, geen tandbederf en honderden keren goedkoper dan flessenwater of frisdrank. Daarom was de schok ook zo groot toen in oktober duizenden bewoners van twee tuindorpen in Noord te horen kregen dat er mogelijk nog loden waterleidingen onder hun huizen liggen. Het is een erfenis uit het verleden, vóór de Tweede Wereldoorlog werd het buigzame lood veel gebruikt. In de hoofdleidingen van Waternet is het lood in Amsterdam overal weggehaald, maar als het daarna thuis alsnog door loden leidingen stroomt, komen er toch looddeeltjes in het drinkwater.

In Noord is de dorpspomp terug. Sommigen halen jerrycans met water bij kranen in parken en op schoolpleinen. Anderen kopen water in flessen, zoals ook het advies is van de GGD.

2. Waar in Nederland liggen de loden ­leidingen nog?

Niemand die het precies weet. Alleen in huizen van voor 1960, want vanaf toen werd het gebruik van lood in de waterleiding verboden. Volgens een wilde schatting hebben in heel ­Nederland nog 100.000 tot 200.000 woningen loden leidingen. In de tuindorpen in Noord gaat het om toevoerleidingen die verborgen liggen onder woonblokken. Daardoor raakt het drinkwater besmet, zelfs al zijn de loden leidingen in de woning zelf verwijderd. Sinds deze week staat vast dat het hier gaat om honderden woningen en het einde is nog niet in zicht.

3. Welke gezondheidsschade veroorzaakt lood in het drinkwater?

Vooral jonge kinderen zijn kwetsbaar voor lood in het drinkwater. Omdat hun zenuwstelsel nog in ontwikkeling is, kan lood het leervermogen schaden. Bij zo’n 30 microgram per liter – concentraties die hier en daar in de stad zijn gevonden – kan het IQ van deze kinderen tot vijf punten lager uitkomen, meldde de GGD eerder.

4. Dus loden leidingen zijn vooral voor kleine kinderen riskant?

Ja, maar niet alleen voor hen. Kinderen tot een jaar of zeven zijn het meest gevoelig voor lood, maar in november waarschuwde de Gezondheidsraad in een rapport ook ouderen. Blootstelling aan lood in het drinkwater heeft invloed op de bloeddruk en de nierfunctie. Dat kan leiden tot hart- en vaatziekten en chronische nierproblemen. Ter illustratie: Els Knaup (65) uit Tuindorp Buiksloot ontdekte dat ze veel te veel lood in haar bloed heeft. Kan dat haar hartklachten verklaren? Een inspreker in de gemeenteraad weet haar miskramen aan de loden leidingen. Volgens de GGD hebben volwassenen die veel kraanwater drinken (vanaf twee liter) een verhoogde kans op hoge bloeddruk. Er is geen eenduidig onderzoek dat miskramen in verband brengt met lood in het drinkwater. Hoe dan ook laten dit soort voorbeelden zien hoe hoog de bezorgdheid is opgelopen.

5. Bij welke concentraties is lood in het drinkwater schadelijk?

Dat was nu net een van de waarschuwingen van de Gezondheidsraad: al bij kleine concentraties is lood slecht voor je. Vooralsnog is 10 microgram per liter de grens waar het drinkwater aan moet voldoen. De Gezondheidsraad adviseert daar 5 microgram per liter van te maken.

6. Hoe kwamen de problemen met lood aan het licht in Amsterdam?

Deze zomer begonnen bewoners van Tuindorp Nieuwendam zich zorgen te maken, toen ze ontdekten dat ze met hun buren één toevoer­leiding delen en dat die onder de vloer verstopte buis van lood is. Ze lieten het drinkwater uit de kraan testen en daarin zat beduidend meer lood dan 10 microgram per liter. Aan de Molengouw werd zelfs 78,7 microgram lood per liter gemeten. Woningcorporatie Ymere stuurde daarop alle huurders in de tuindorpen Buiksloot en Nieuwendam een brief dat hun drinkwater mogelijk te veel lood bevat.

7. Waarom worden nu nog loden ­leidingen gevonden? Lood mag al sinds 1960 niet gebruikt worden in de waterleiding.

Woningeigenaren zijn niet verplicht loden ­leidingen weg te halen, zoals bij asbest wel het geval is. In dure grachtenpanden nemen eigenaren soms de gezondheidsrisico’s voor lief omdat het lood verstopt ligt achter sierlijk stucwerk of een monumentale schoorsteenmantel. In Noord kwam daar dus nog bij dat het ging om toevoerleidingen die verstopt lagen in de ondergrond. Woningcorporaties haalden wel veel loden leidingen weg uit huurwoningen, maar gaven daar niet altijd evenveel prioriteit aan. Dat ontdekte Marieke van Wamel uit Tuindorp Buiksloot toen zij vorig jaar Ymere vroeg de loden leidingen te vervangen. Ymere antwoordde dat het best kon wachten op de renovatie die zou volgen als zij op den duur plaats zou maken voor een nieuwe huurder. Dat had zo niet gemoeten, erkende Ymere later.

8. Van hoeveel woningen is inmiddels bekend dat er loden leidingen zitten?

In 425 woningen in Noord is lood in het drinkwater gemeten. Dat concludeert Ymere op basis van 662 testuitslagen. In 36 procent werd geen looddeeltjes gevonden. In bijna twee derde van de gevallen dus wel. Dit aantal loopt waarschijnlijk de komende weken verder op. In ­totaal zijn 1300 metingen gedaan.

Ook in andere stadsdelen zijn loden leidingen gevonden. Zo is in een wooncomplex aan de Kramatweg in Oost een verhoogde concentratie lood in het leidingwater gevonden, maar ook bij bedrijfsruimten van De Key aan het Colombusplein en de Theo Thijssenschool in de Jordaan.

De concentraties lopen wel sterk uiteen. In 23 procent van de tests blijft de concentratie onder de 5 microgram per liter. In 22 procent van de gevallen ligt die tussen de 5 en 10 microgram.

In 19 procent komt de concentratie boven de drinkwaternorm van 10 microgram uit. Dan gaat het dus om zo’n 125 woningen. Maar ook dit aantal zal waarschijnlijk verder oplopen.

9. Hoe weet ik of mijn drinkwater lood ­bevat?

Pas na een test door een gecertificeerd onderzoeksbureau weet je het echt zeker. Ymere is de afgelopen maanden in de archieven gedoken om op bouwtekeningen te zoeken waar loden leidingen lagen en waar ze zijn weggehaald. Vastgesteld is dat 5204 van de 6300 woningen binnen geen loden leidingen meer hebben. Maar in het verleden is niet altijd precies gedocumenteerd waar leidingen zijn vervangen. Op een bijeenkomst van Ymere kreeg Martine van den Heuvel uit Tuindorp Buiksloot te horen dat haar drinkwater geen lood kan bevatten. Dat verbaasde haar, want buren kregen die waarschuwing wel. “Ik vroeg nog: weet je het 100.000 procent zeker?” Onderzoeksbureau Omegam meldde deze week dat er per liter 17 microgram lood in haar drinkwater zit.

10. Hebben de tests en de informatie van Ymere de bewoners gerust­gesteld?

Nee. Door dit soort missers zijn de zorgen alleen maar verder opgelopen. De buurtorgani­satie waarin beide tuindorpen zich hebben verenigd voelt zich niet gehoord door Ymere, zegt Suzanne de Jager. Daarbij komt dat het meetbureau dat door Ymere is ingeschakeld om bij bewoners thuis het drinkwater te meten eerst de kraan twee minuten laat doorlopen. Hier worden lagere concentraties lood gemeten dan wanneer bewoners zelf een meetbureau inschakelen. In de buurt voedt het de argwaan dat Ymere iets te verbergen heeft. Alleen op ­deze wijze komt volgens Ymere de gemiddelde loodblootstelling uit de bus. Maar de bewoners redeneren: als je een glas water tapt, laat je ook niet eerst de kraan twee minuten doorlopen.

11. Wie is verantwoordelijk voor het ­weghalen van de loden leidingen?

De eigenaar van de woning. Of als het gaat om een huurhuis: de huisbaas. Daarom lagen de uiteenlopende meetresulaten ook zo gevoelig. Boven de 10 microgram per liter geeft Ymere een korting op de huur. Voor het weghalen van de leidingen maakt het geen verschil. Ymere spreekt nu duidelijk uit: alle loden leidingen moeten weg, bij huurders en de voormalige woningen die in de tuindorpen de laatste jaren bij bosjes zijn verkocht. Daarvoor worden momenteel aannemers ingeschakeld. Toch zal het in Noord nog zeker twee tot drie jaar duren.

12. Zo lang! Waarom moet het nog jaren ­duren voordat al die leidingen zijn ­verwijderd?

De leidingen liggen verstopt onder de balken waar de houten vloeren op rusten. Ymere zoekt naar een manier om ze te vervangen zonder dat de vloer of de keuken beschadigd raakt. Ymere benadrukt dat de gezondheidsrisico’s de woningcorporatie niet onberoerd laten. “Dit doet ook iets met ons,” zegt een woordvoerder. “Wij hebben ook kinderen. Dat is een extra motivatie om nog harder te werken aan een oplossing.”

13. Wat doet de gemeente?

De stad heeft weinig mogelijkheden om in te grijpen. Daarom heeft de gemeente zich eerst gebogen over het eigen vastgoed, met voorrang voor gebouwen waar kinderen komen. Zo werden in drie kinderdagverblijven en op de Theo Thijssenschool al loden leidingen gevonden. Samen met de woningcorporaties werkt de stad aan een plan van aanpak dat later deze maand wordt gepresenteerd. De corporaties willen hun hele bezit uitkammen zodat de loden leidingen voor altijd tot het verleden behoren. Wethouder Laurens Ivens wendt zich verder tot de rijksoverheid. Hij zou het liefst willen dat gewoon in het Bouwbesluit komt te staan dat loden leidingen niet mogen. Het kabinet komt nog dit jaar met een aanvalsplan om loden leidingen te vervangen. Overigens zijn er in het verleden wel voorlichtingscampagnes en sub­sidies geweest om loden leidingen weg te halen, maar daar was toen weinig belangstelling voor.

14. Waarom schrikken we nu wel van loden leidingen?

Vooral oudere bewoners van de tuindorpen namen het lange tijd luchtig op. Ze zijn niet anders gewend dan dat de leidingen van lood zijn. In het verleden zat ook lood in de benzine, dus toen werden we daar nog veel meer aan blootgesteld. Nog steeds hoort Ymere van huurders: ‘Het zal mijn tijd wel duren, ik ga mooi niet meewerken.’ Aan de andere kant heeft de wetenschap de laatste jaren voor nieuwe inzichten gezorgd: lood is al bij kleine beetjes schadelijk. Vermoedelijk speelt ook een rol dat veel buurten de laatste jaren veel nieuwe bewoners hebben gekregen: jonge gezinnen met veel aandacht voor een gezonde levensstijl.

15. Melden zich door het nieuws nu veel Amsterdammers met lood in het drinkwater?

De vondst van de loden leidingen in Noord heeft overal in Amsterdam voor meer alertheid gezorgd. Het aantal vragen bij huurdersbelangenorganisatie Stichting !Woon is hoog opge­lopen. Maar het aantal woningen waar daadwerkelijk loden leidingen worden gevonden, is volgens Oscar Vrij van !Woon vooralsnog ‘best overzichtelijk’.

Omdat de gemeente geld beschikbaar heeft gesteld voor tests, konden woningen waarvan eerder al werd vermoed dat ze loden leidingen hebben nu ook onderzocht worden. Bij 43 woningen werden de leidingen gevonden, blijkt uit de testuitslagen. Het gaat om woningen door de hele stad: de Kramatweg, de Houtmankade, de Geuzenkade, de Rustenburgerstraat, de Raphaëlstraat. De gemeten loodconcentraties lopen hoog op, tot 136 en 150 microgram per liter.

De corporaties hebben nog niet of nauwelijks nieuwe gevallen gevonden. “We zijn er de komende jaren nog druk mee,” zegt Vrij. Maar door de aandacht kunnen huurders ten minste niet meer met een kluitje het riet in worden gestuurd door hun huisbaas. “Voorheen was het standaardantwoord in de brief: het Bouwbesluit verplicht ons niet om de loden leidingen weg te halen.”

16. Waarom hakt het er zo hard in als het drinkwater niet pluis is?

Rond drinkwater spelen complexe sociaal-­psychologische processen een rol, legt onderzoeker Stijn Brouwer van wateronderzoeks­instituut KWR uit. Dat speelt ook bij lood in het water. “Als je het niet kunt ruiken of proeven, vergt het veel vertrouwen om het te drinken. En voor vertrouwen geldt dat negatieve informatie een veel grotere impact heeft dan positieve gebeurtenissen. Het is een cliché, maar vertrouwen komt te voet en gaat te paard.”

Het risico wordt bovendien hoger ingeschat naarmate mensen de gevolgen niet goed kunnen overzien en daar zelf geen invloed op hebben. “Als ze zich ergens vrijwillig aan blootstellen, onderschatten mensen risico’s vaak, denk maar aan roken of skiën. En dit is een voorbeeld van een risico waar de gevolgen onbekend zijn. Als kinderen een leerachterstand hebben op­gelopen of een laag IQ hebben, kán dat met de loden leidingen te maken hebben, maar je wéét het niet.”

Uit onderzoek dat KWR vorig jaar deed naar de risicopercepties rond drinkwater bleek ook dat die extra stevig worden gevoeld als er kinderen in het spel zijn. Hoe dan ook spreken we wel van een risicomaatschappij, omdat de samenleving minder risico’s accepteert. “Daarom is het zo’n shock als er iets mis blijkt te zijn.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden