PlusBoekrecensie

Zomer van Ali Smit is een bevredigende finale

Het slotdeel van de vierseizoenenreeks van de Schotse Ali Smit is verschenen: Zomer. De bevredigende finale van een hecht gecomponeerd, urgent project.

Beeld Getty Images/iStockphoto

Zelfs bij het lezen van Zomer, het slotdeel van de vierseizoenenreeks van Ali Smith (1960), blijft het iets verbijsterends houden. Nú al een roman waarin Covid-19, de lockdown en zoomen een rol spelen?

Waarin het gaat over ‘cancel culture’ en Black Lives Matter? En waarin zelfs wordt verwezen naar de dood van George Floyd, net tweeën­halve maand geleden?!

Zo heet van de naald was fictie in boekvorm zelden. Kón die productietechnisch nauwelijks zijn, dacht ook de Schotse lange tijd. Totdat ze het manuscript van haar virtuoze tweeluik How to Be Both (2014) ver na de afgesproken deadline inleverde, haar Britse uitgever erin slaagde het binnen zes weken de boekhandel in te krijgen en, vertelde ze in The Guardian, een twintig jaar oude droom herleefde: een kwartet op de polsslag van de tijd geschreven romans, die zo snel mogelijk na voltooiing zouden moeten verschijnen – als moderne variant op de feuilletons van Charles Dickens.

Min of meer toevallig

Geen toeval: vroeg in elk van deze romans – Herfst, Winter en Lente gingen vooraf – citeert Smith een Dickensiaanse openingszin, dit keer die uit David Copperfield (1850). Wél min of meer toevallig is dus dat Herfst (2018), dat in ­eigen land kort na het EU- referendum van 2016 verscheen, ‘de eerste post-brexitroman’ werd. Of dat we in de seizoenen daarna feitelijk van crisis naar crisis hobbelden, van verkiezing en presidentschap van Donald Trump en Boris Johnson tot de vluchtelingencrisis en van ­klimaatnoodklok tot coronapandemie.

Al die dingen deden zich domweg voor tijdens het schrijfproces.

In Zomer hebben ze hun weerslag op de zich in Brighton afspelende levens van de centrale personages, tieners Sacha en Robert Greenlaw. Hun ouders lijken gescheiden omdat de een ‘leave’ en de ander ‘remain’ stemde. (Al woont vader Jeff inmiddels ook in het aangrenzende huis met een nieuwe, jongere vriendin.)

Sacha is het soort geëngageerde puber dat een heldin herkent in Greta Thunberg en brieven over haar leven in lockdown schrijft aan een Vietnamese asielzoeker. Haar dertienjarige broertje is een vroegwijze, licht verknipte jongen, die vurig voor de brexit pleit en zijn docenten choqueert met xenofobe teksten die letterlijke citaten van premier Johnson en Dominic Cummings blijken. En de alwetende vertelstem lijkt tussendoor soms vrij te associëren op verzamelde krantenkoppen.

Deprimerende krantenkoppen, waar Smith niettemin tijdloze en uiteindelijk hoopgevende thema’s aan verbindt. Want gaandeweg bleek dit vierluik steeds meer te draaien om het ­belang én de kracht van kunst, vriendschap en generositeit.

Oude bekenden

Wat ook almaar duidelijker werd: hoe knap ze de seizoensdelen zo componeerde dat ze samen een hecht geheel vormen. Door bepaalde elementen terug te laten keren, bijvoorbeeld. Zo duikt in elk boek de sinistere instantie SA4A op, die smerige klusjes voor de overheid opknapt. Telkens is er een pregnante rol weggelegd voor leven en werk van een beeldend kunstenares, dit keer dat van de Italiaanse Lorenza Mazzetti.

En werden in eerder delen parallellen getrokken met historische episodes in de jaren ­twintig, zestig en tachtig, daar worden hier herinneringen van de inmiddels 103-jarige Duits-Joodse Daniel Gluck aan een interneringskamp op Isle of Man na de Tweede Wereldoorlog ­gelinkt aan de situatie in hedendaagse vluchtelingenkampen.

Gluck werd al in Herfst geïntroduceerd, en zo duiken er uiteraard meer oude bekenden op

in dit slotdeel (milieubloggers/kunstenaars ­Arthur en Charlotte, bijvoorbeeld, die met ­Sacha en Robert bevriend raken, en hen mee­nemen naar de plek in Norfolk waar Roberts held Albert Einstein ooit logeerde.) Waarbij mysteries uit hun verleden worden opgehelderd en losse eindjes al dan niet netjes afgehecht.

Dat laatste maakt Zomer waarschijnlijk tot het minst geschikte deel om zonder kennis van wat eraan voorafging te lezen. Maar een bevredigende finale is het. Van een reeks romans waarin Ali Smith, associatief heen en weer springend in de tijd, experimenteel en essayistisch, maar speels en toegankelijk tegelijk, de essentie van het westerse leven anno nu probeerde te vangen.

Soms is het resultaat misschien een tikje belerend. Vaker leest het als een virtuoze literaire tijdcapsule: vitaal, urgent, imponerend.

Ali Smith werd in 1962 geboren in Inverness, Schotland. Vier van haar romans, waaronder Herfst, werden genomineerd voor de Man Booker Prize. Ze studeerde Engelse taal en literatuur in Aberdeen en doceerde Schotse, Britse en Amerikaanse literatuur aan de universiteit van Strathclyde. Ze woont en werkt in Cambridge en schrijft korte verhalen, toneelstukken en romans.

Ali Smith.Beeld Getty Images
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden