De oudste atlas in de collecties van de Universitaire Bibliotheken Leiden is een Perzisch manuscript uit 1193. 'Kitab al-masalik wa’l mamalik' betekent 'Boek van routes en koninkrijken' of 'Boek van wegen en landen’.

Achtergrond

Zo zag de wereld er eens uit: duizend jaar aan atlassen en kaarten in één boek

De oudste atlas in de collecties van de Universitaire Bibliotheken Leiden is een Perzisch manuscript uit 1193. 'Kitab al-masalik wa’l mamalik' betekent 'Boek van routes en koninkrijken' of 'Boek van wegen en landen’.Beeld Leiden University Libraries/H. Tisseur

Van het vroegmiddeleeuwse wereldbeeld van de heilige Isidorus van Sevilla naar een nazikaart van Warschau met de contouren van het Joodse getto en een Chinese propagandakaart uit 2013. In Kaarten die geschiedenis schreven brengt Martijn Storms duizend jaar wereldgeschiedenis samen.

Marjolijn de Cocq

Lang niet altijd maken kaarten een geschiedenis inzichtelijk om trots op te zijn, onderstreept directeur Kurt De Belder van de Universitaire Bibliotheken Leiden in het voorwoord van het deze week verschenen Kaarten die geschiedenis schreven. ‘Veel van de kaarten uit de collectie van de Universitaire Bibliotheken Leiden dragen bijvoorbeeld de sporen van het koloniale verleden van Nederland en van andere Europese mogendheden. Maar juist daarom is de verzameling kaarten en atlassen vandaag de dag een rijke bron van onderzoek naar dat verleden.’

Leiden is aangewezen als European City of Science 2022, ter gelegenheid daarvan wordt de collectie gepresenteerd in het Museum Volkenkunde, én is er de uitgave waarin Martijn Storms, curator kaarten en atlassen van de UBL, aan de hand van honderd kaarten duizend jaar wereldgeschiedenis bestrijkt. De cartografische collecties van de UBL bestaan uit ongeveer 120.000 kaarten, 5000 atlassen en 25.000 topografische prenten en tekeningen. De basis werd 150 jaar geleden gelegd, toen kaartenverzamelaar Johannes Tiberius Bodel Nijenhuis (1797-1872) zijn enorme verzameling naliet aan de Universiteit Leiden.

Negen jaar was Bodel Nijenhuis toen op 12 januari 1807 Leiden even wereldnieuws was. Midden in de stad ontplofte een schip dat volgeladen was met buskruit, en de explosie vaagde een aanzienlijk deel van de stad weg. Bodel Nijenhuis woonde op een steenworp afstand van de ramp en, schrijft Storms, de knal en ravage moeten een enorme indruk op hem hebben gemaakt. Zijn vader tekende het rampgebied in op een plattegrond van Leiden. Die kaart vormde het begin van een levenslange passie voor kaarten, atlassen en topografische afbeeldingen.

Esthetische pareltjes

Deze selectie in het boek geeft een blik op de vele manieren waarop kaarten een rol hebben gespeeld in het verleden. Sommige zijn uniek omdat ze de enig overgebleven getuigenis zijn van een situatie uit het verleden, andere omdat ze een uitzonderlijke vorm hebben, een speciale kijk bieden, over een bijzonder maatschappelijk aspect handelen of esthetische pareltjes zijn. Andere hebben een actieve rol gespeeld in de geschiedenis. De kaarten staan in chronologische volgorde. De oudste dateert van meer dan duizend jaar geleden – een simpel diagram dat de in Europa bekende wereld tijdens de middeleeuwen weergeeft – en de jongste uit de 21ste eeuw.

Doordat het vertrekpunt een Nederlandse collectie is, was het volgens Storms onvermijdelijk dat vooral een westers en Nederlands perspectief voor het voetlicht treedt. Uitzonderingen hierop zijn de kaarten die een Perzisch en Chinees wereldbeeld laten zien. Andere niet-westerse kaarten komen onder andere uit het Midden-Oosten, India en Japan. Ook vind je in het boek kaarten terug in allerlei talen en schriften, zoals Russisch, Chinees, Japans, Arabisch, Armeens en Javaans. Hoewel de meeste kaarten door westerlingen gemaakt zijn, was lokale kennis daarbij onontbeerlijk.

Mannelijke visie op de wereld

Ook was kaarten maken eeuwenlang vooral een mannelijke bezigheid. ‘Kaarten vertonen in zekere zin dus een mannelijke visie op de wereld. Ook in dit boek kun je op één hand de kaarten tellen waaraan vrouwen hebben gewerkt, en die zijn bovendien van recente datum, op één uitzondering na.’ Toch valt dat te nuanceren, voegt Storms toe, uitgevershuizen waren vaak familiebedrijven waarin het hele gezin actief was. Vrouwen van uitgevers gaan bijna altijd schuil achter naam van hun man, maar speelden vaak een actieve rol in het reilen en zeilen van het bedrijf.

Soms vervaagt de grens tussen feit en fictie. Storms boek toont een fantasierijke weergave van het binnenste van de aarde uit 1695 en kleurrijke kaarten van de mythische eilanden Californië en Atlantis. De oudste atlas in de collecties van de Universitaire Bibliotheken Leiden is een Perzisch manuscript uit het einde van de twaalfde eeuw. Getiteld Kitab al-masalik wa’l mamalik, wat betekent Boek van routes en koninkrijken of Boek van wegen en landen’. De eerste kaart in dit boek is een cirkelvormige, schematische wereldkaart, georiënteerd op het Zuiden, waarop met name de blauwe vlakken met grote rode cirkels opvallen. Storms: ‘In dit wereldbeeld kun je de vorm van een vogel herkennen, met het Arabische schiereiland als kop, Azië en Afrika als vleugels en Europa als staart.’

De geselecteerde honderd kaarten vormen het topje van de ijsberg van de omvangrijke Leidse kaartencollecties. Meer kaarten zijn online beschikbaar in gedigitaliseerde vorm, zie
digitalcollections.universiteitleiden.nl.

Vergane steden en verdronken continenten

‘Historische kaarten zijn een wonder. Zij bevredigen de fernweh naar legendarische tijden voor wie zo’n gevoelige wijsvinger heeft dat hij ermee kan reizen. Dankzij een historische landkaart kunnen we in gedachten afstanden afleggen binnen het wereldbeeld van vroeger, waardoor we, wanneer we verbaasd om ons heen kijken, niet alleen in een ander land zijn aangekomen, maar ook in een andere tijd. Zoals een moderne landkaart de wereld van nu creëert, zo roept een historische kaart, met vergane steden en verdronken continenten, met vreemde grenzen en witte plekken, met tekeningen van leeuwen en zeemonsters, niet alleen de oude wereld op, maar ook de nieuwsgierigheid van toen.’ Uit het voorwoord van schrijver Ilja Leonard Pfeijffer bij Kaarten die geschiedenis schreven.

null Beeld Martijn Storms
Beeld Martijn Storms

Kaarten die geschiedenis schreven
1000 jaar wereldgeschiedenis in 100 kaarten

Martijn Storms, onder redactie van Michiel van Groesen, Kasper van Ommen, Anne-Isabelle Richard, Alicia Schrikker en Garrelt Verhoeven, met een persoonlijk voorwoord van Ilja Leonard Pfeijffer.
Uitgeverij Lannoo, €59,00
431 blz.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden