PlusAchtergrond

Zo veranderden de Nederlandse Spoorwegaffiches door de jaren heen

In het koffietafelboek 150 jaar Nederlandse Spoorwegaffiches verzamelde Arjan den Boer bijna 400 bijzondere affiches van vermaarde ontwerpers zoals H.P. Berlage, Willy Sluiter en A.M. Cassandre.

Affiche van Frans Waslander (1939) Beeld 150 jaar Nederlandse Spoorwegaffiches
Affiche van Frans Waslander (1939)Beeld 150 jaar Nederlandse Spoorwegaffiches

De eerste trein in Nederland reed op 20 september 1839 van Amsterdam naar Haarlem, maar het zou nog jaren duren voordat de (conservatieve) Nederlandse spoorwegen hun waar gingen aanprijzen middels affiches. Een ontwerp van architect H.P. Berlage voor de verbinding Hoek van Holland-Harwich uit 1893 kan worden gezien als het allereerste Nederlandse spoorwegaffiche.

Affiche van H.P. Berlage (1893) Beeld 150 jaar Nederlandse Spoorwegaffiches
Affiche van H.P. Berlage (1893)Beeld 150 jaar Nederlandse Spoorwegaffiches

Het onderwerp was weliswaar een bootverbinding, maar nadrukkelijk als onderdeel van een spoorwegroute, zoals Berlage duidelijk maakt door in het midden van het affiche een stoomlocomotief af te beelden. Andere vroege Nederlandse spoorwegaffiches waren vooral gericht op buitenlandse toeristen en werden meestal in het buitenland gemaakt.

Pas rond 1910 gingen de twee Nederlandse spoorwegmaatschappijen affiches gebruiken in hun concurrentiestrijd. Ze hingen op de stations, ter promotie van nieuwe verbindingen, extra treinen en speciale kaartsoorten. ‘Er zijn weinige gelegenheden die zoo geschikt schijnen, om als reclame-en-advertentie-plaats dienst te doen als de stationsmuren, die er wel op berekend schijnen, om ons hun bonte reclame-plakkaten den wachttijd te helpen korten,’ schreef journalist Jan Feith in 1914 in het Algemeen Handelsblad.

Reiziger met boek en sigaar

Feith vond dat de spoorwegmaatschappijen veel te weinig mogelijkheden aangrepen. Ze gebruiken meestal ‘statige druk-letters’ op hun oubollige ontwerpen, met een enkele keer ‘een stijf treintje met gekleurde wagentjes; of een rookpoefen locomotiefje, dat al kronkelend zijn reisbedoelingen tegen een kobalt-blauwen hemel kringelt’.

Affiche van Willy Sluiter (1913) Beeld 150 jaar Nederlandse Spoorwegaffiches-
Affiche van Willy Sluiter (1913)Beeld 150 jaar Nederlandse Spoorwegaffiches-

De kentering kwam met Willy Sluiter (1873-1949), die vanaf 1913 geen treinen en bestemmingen, landschappen of stadsgezichten meer afbeeldde op zijn luchtige, anekdotische affiches, maar mensen met persoonlijke eigenaardigheden. Vanaf de jaren twintig liftten de Nederlandsche Spoorwegen mee met de baanbrekende, gestileerde affiches die de Franse ontwerper A.M. Cassandre maakte voor de Nord Express en Étoile du Nord, met dynamische weergave van moderne vervoersmiddelen.

De NS ging in de jaren 30 de slogan ‘Veilig, Vlug, Voordelig’ gebruiken. De drie wervende termen werden door Nicolaas van de Vecht (1886-1941) verbeeld door een op veilig staand armsein, een gevleugeld wiel en een reiziger met boek en sigaar, onderuitgezakt op een treinbank. Op zijn affiche voor ’s winters reizen voegde Kees van der Laan ‘Verwarmd’ toe aan de slogan. Beeld en tekst zijn helemaal op elkaar afgestemd: een trein raast langs door wind en snelheid kromgetrokken bomen. De nachtelijke gloed van de locomotief benadrukt dat het binnen warm is.

Affiche van Kees van der Laan (1938) Beeld 150 jaar Nederlandse Spoorwegaffiches
Affiche van Kees van der Laan (1938)Beeld 150 jaar Nederlandse Spoorwegaffiches

Corporate huisstijl

Tegen 1960 verschenen de eerste kleurenfoto’s op spoorwegposters, die langzaam maar zeker onderdeel werden van een corporate huisstijl (de NS introduceerde in 1968 een strak logo en in geel en donkerblauw). Een steeds groter deel van de reclamebudgetten ging naar televisie en online, de digitalisering van de ontwerp- en drukpraktijk versterkten de afgelopen decennia het routineuze karakter van de meeste reclame-uitingen. De NS schakelen nog maar zelden een grafisch ontwerper of kunstenaar in.

In het voorwoord van zijn 300 pagina’s tellende, op thema gerangschikte boek vraagt Arjan den Boer zich af of er met de komst van digitale reclamezuilen op de stations nog wel toekomst is voor het spoorwegaffiche. Het spreekt volgens hem boekdelen dat de spraakmakendste spoorwegcampagne van de afgelopen jaren – Victim Fashion, een veiligheidscampagne van ProRail uit 2018 met beschadigde kledingstukken – zich op sociale media afspeelde, en de NS scoorde met een tv-commercial met twee flirtende meisjes. “Zou er nog een rol weggelegd zijn voor het papieren affiche in campagnes om de reiziger na de coronacrisis weer de trein in te krijgen?”

Cover van het boek 150 jaar Nederlandse Spoorwegaffiches, met affiche van Emmanuel Gaillard (1938) Beeld
Cover van het boek 150 jaar Nederlandse Spoorwegaffiches, met affiche van Emmanuel Gaillard (1938)

Arjan den Boer, 150 jaar Nederlandse Spoorwegaffiches. Uitgeverij Thoth, €59,50, 304 blz. De tentoonstelling Spoor van Verbeelding, 150 jaar Nederlandse spoorwegaffiches is in ieder geval t/m 5 september in het (vanwege corona nu gesloten) Spoorwegmuseum in Utrecht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden