Plus Interview

Zo is het om les te krijgen van meestercomponist Louis Andriessen

Louis Andriessen wordt 80 op 6 juni. Dat wordt vanaf donderdag alvast gevierd met een festival in het Muziekgebouw. Leerlingen over hun mentor: ‘Hij voelt direct of iets echt is.’

Andriessen in 1981 achter een Fender Rhodes elektrische piano. Hij bespeelde die bij de ensembles Hoketus en De Volharding. Beeld ANP

Louis Andriessen is de ­beroemdste componist van Nederland, al hangt het er een beetje vanaf aan wie je het vraagt. Andere mogelijkheden: Simeon ten Holt, Ilja ‘Sorbo is uw hulp in huis’ Gort en Johan de Meij (zeer groot in HaFaBra, de wereld van harmonie, fanfare en brassbands). 

Andriessen is ook wereldvermaard als pedagoog. Uit alle windstreken kwamen compositiestudenten naar Den Haag, waar hij vanaf 1976 lesgaf aan het Koninklijk Conservatorium. De lijst met namen van ex-leerlingen die zelf gerespecteerde componisten zijn geworden, is lang en loopt van Michel van der Aa tot en met Julia Wolfe. 

Zijn invloed reikt nog verder en is vooral sterk aanwezig bij New Yorkse componisten die horen bij Bang On A Can (David Lang, Michael Gordon). In Nederland behoren naast Van der Aa ook Cornelis de Bondt, Martijn Padding en Calliope Tsoupaki tot zijn meest vooraanstaande leerlingen. De laatste drie geven al jaren zelf les aan het Koninklijk Conservatorium.

3000 kilometer

“Hij was een ongelooflijk goede leraar,” zegt Tsoupaki. “Ik heb niet voor niets 3000 kilometer vanuit Griekenland naar Den Haag gereisd! Hij was streng. Hij ging mijn stukken noot voor noot bekijken en dat was precies wat ik nodig had. Dan ging het over de harmonische beweging, over stemvoering, over octaafgebruik. En belangrijker: hij heeft mijn eigen pad nooit belemmerd. Wel kon hij meedogenloos zijn. Dan zei hij keihard: dit is een slechte noot. Of: je bent lui. Daar konden studenten aardig van in de knoop raken, maar hij had natuurlijk altijd gelijk. Als ik moet samenvatten wat hij me heeft bijgebracht, zeg ik techniek en bewustwording. Weten waarom je die of die noot daar schrijft. Dat besef heeft ervoor gezorgd dat hij een deel van me is geworden. De opgedane kennis is geabsorbeerd.”

Cornelis de Bondt kreeg les toen Andriessen ‘het docentschap nog aan het uitvinden was’. Padding kwam pas veel later, eind jaren tachtig, toen de ‘onstuitbare horde van Amerikanen die bij hem les wilden hebben al jarenlang in volle gang was’.

De Bondt: “Ik kreeg les vanaf 1975, toen hij nog leraar instrumentatie was. Dat werden natuurlijk meteen compositielessen, want hij vond het onderscheid tussen instrumenteren en componeren onzin. Hij ging projecten doen, waar onder meer Hoketus uit voortkwam, of de Symfonie met losse snaren, waarin hij met ons onderzoek deed naar de vragen die hij op dat moment zelf als componist had over het stuk. Ik zat eerst bij Jan van Vlijmen, maar toen ik Bint schreef voor het ensemble Hoketus had ik ook les van Louis. Vanaf dat moment had ik twee docenten.”

Padding: “Dat zouden we nu team teaching noemen. Dat is toen begonnen. Met twee docenten, die vaak heel anders over de dingen denken, dwing je de studenten onafhankelijk en zelfstandig te worden.”

De Bondt: “De lessen waren een-op-een. Hij rookte tijdens de les. Sprak en dacht zeer snel.”

Anarchistische bende

Padding: “Er waren in die tijd geen curricula. Het was een grote anarchistische bende, terwijl we nu worden geterroriseerd door het bachelor-mastersysteem. Die laboratoriumtijd was eigenlijk veel beter, met belangrijke mensen als Dick Raaijmakers en Gilius van Bergeijk, die enorm bijdroegen aan de vitaliteit. Misschien is het romantisch daarnaar terug te verlangen, maar ik ben ervan overtuigd dat het beter was voor de muziek en de kunst.”

De Bondt: “Je had nog geen last van dat malle culturele ondernemerschap. Er was een veel hechtere band tussen docenten, componisten en musici.”

Louis Andriessen tijdens het verjaardagsconcert van het Koninklijk Concertgebouworkest. Beeld anp

Padding: “Alles kwam neer op eigen initiatief. Dus die projecten van Louis waren heel belangrijk. Hij nam de lijn van Kees van Baaren over, van wie hij zelf had lesgehad. Van Baaren stond overal voor open. En Louis ook. Het was niet zoals bij Schönberg, dat je in harmonieleer en contrapunt werd onderwezen en dat het aan het einde van het jaar, als je geluk had, ook nog heel even over je eigen muziek mocht gaan. Bij Louis ging het meteen over je eigen stukken. Maar je moest wel zelf met iets komen. Je moest voor­bereid zijn en een dialoog kunnen voeren.”

De Bondt: “Daar werden de studenten op geselecteerd. Ze moesten ‘iets’ hebben. Een gekte, een bezetenheid. Anders kwam je er niet in.”

“Padding: “Louis heeft een heel sterke intuïtie. Hij voelt direct of iets echt is.”

Vijf lijnen

De Bondt: “Hij verhief zijn eigen praktijk tot lesstof. Ik heb alles van hem geleerd, zelfs hoe je een artisjok moet eten. Bij Louis was de inhoud van de noten niet los te zien van de muziek­praktijk, dus van de musici die die noten spelen, hoe zij die spelen en ook hoe zij zich als collectief georganiseerd hebben, en uiteindelijk hoe die muziek een maatschappelijke opvatting articuleert. Dat was een fundamenteel onderdeel van zijn lessen.”

Padding: “Wat er op, in en tussen de vijf lijnen van de notenbalken moet gebeuren, was nog maar het begin. Daarna werd het pas echt serieus, want dan gaat het over voor wie je componeert, met wie je loyaal bent, wat betekent het wat je maakt, of zelfs wie je bent. Die lessen gingen door tot ’s avonds laat. Dan gingen we naar het Rembrandtplein.”

De Bondt: “En wij in Den Haag naar Soeboer, het Indonesisch restaurant op de Brouwersgracht.”

Padding: “Dan sprak je over van alles. En zelfs als het ging over hoe je een artisjok eet, ging het eigenlijk over componeren. Zo kon je er voortdurend iets van leren. En Louis ook... Als je hem iets vertelde wat hij niet wist, was hij heel genereus. Echt de reactie van iemand die heel vertrouwd is met zijn eigen talent. Hij wist alles van Bach of van Mozart, als je met hem quatre-mains speelde zat hij het tijdens het spelen ook nog te analyseren. Mensen met zoveel kennis en vakkennis zijn schaars geworden.”

Elektronisch stuk

De Bondt: “Je vraagt je wel af hoe het zou zijn als hij nú les zou geven. De tijden zijn erg veranderd. Het is zó divers geworden en er is zoveel informatie.”

Padding: “Het vak is veranderd. Studenten zetten een laptop voor je neus en ze drukken op een knop, terwijl wij nog fysiek met vellen papier in de weer waren, waar Louis dan strepen op kon zetten. Dat is nu anders. Nee, ik denk dat Louis klaar was, toen hij wegging.”

De Bondt: “Een student van me wil een elektronisch stuk maken. Maar als je dan gaat praten, blijkt dat hij nog nooit heeft gehoord van Dick Raaijmakers, Gilius van Bergeijk of Jan Boerman.”

Padding: “Ik sprak een derdejaars bachelor, die nog nooit van Bartók had gehoord. Desondanks schrijven ze uitstekende stukjes. Maar het perspectief van waaruit Louis lesgaf, de geschiedenis, de dingen die Berio en Stockhausen aan het doen waren en waarom hij het zo niet deed, dat speelt helemaal geen rol meer.”

De Bondt: “Hij was erg betrokken bij zijn studenten. Een vaderrol bijna.”

Padding: “Hij kon boos worden wanneer je te laat op les kwam. Dat is mij één keer overkomen. Hij vond dat gewoon een gebrek aan discipline, talent, en aan timing en als je niet kan timen kan je maar beter geen componist worden. Ik moest ooit ook verplicht naar het Stabat mater van Poulenc. Hij vond écht dat ik dat mooi moest vinden, omdat hij een parallel zag. Maar ik vond er geen zak aan. Ik begreep het niet. De combinatie van de lichtvoetigheid en de diepe melancholie bij Poulenc, die hij ook bij mij meende te zien, snapte ik gewoon niet. Dat kwam pas later, als een dieptebom. Dat had hij goed gezien. En daarom was hij zo’n fantastische leraar.”

Andriessen Festival, 23 t/m 26/5, Muziekgebouw

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden