Plus

Zelfmoord voorkomen op social media: 'Er wordt vaak lacherig over gedaan'

Suïcidale berichtjes op sociale media kun je rapporteren bij de Instagramhulplijn. Maar is dat wel zo'n goed idee? 'Het gevaar is dat we denken: ik druk op zo'n knop en dan ben ik ervan af.'

Mokkenstorm: 'Mensen durven online openhartiger te zijn omdat het anoniem is'Beeld ANP

'Ik denk dat ik beter kan verdwijnen van deze wereld, niemand zal me toch missen.'

'Ik wou dat ik dood was, zou alles veel gemakkelijker maken voor iedereen.'

'Ik wil ­gewoon niet meer leven... Ik geef het echt op.'

Wie via Twitter zoekt op zinnen als 'ik wou dat ik dood was' of 'niemand zal me missen', struikelt bijna over de suïcidale berichtjes. Vaak zijn ze vergezeld van verdrietige emoji, ­bijvoorbeeld een huilend gezichtje of een ­gebroken hart. Nog vaker reageert niemand erop.

Instagram biedt sinds kort een hulpmiddel: wanneer je vermoedt dat iemand uit je netwerk denkt aan zelfmoord, of met andere serieuze mentale problemen kampt, kun je het berichtje waaruit dit blijkt anoniem rapporteren door op een 'zelfmoordknop' te drukken. Dan krijg je de optie 'self harm' in het menu.

Vervolgens gaat een getrainde hulpverlener dit account onderzoeken. Is er sprake van een serieuze dreiging, dan ontvangt de gebruiker de tekst: 'Iemand zag je berichtje en denkt dat je het misschien moeilijk hebt. Als je op zoek bent naar steun, willen wij je graag helpen.'

Vervolgens kan hij of zij worden gekoppeld aan een hulplijn. Die methode is niet nieuw: Facebook, tevens eigenaar van Instagram, kwam al met een soortgelijke tool in 2015. Sinds afgelopen zomer kunnen Nederlanders daar ook gebruik van maken.

Lakse omstanders
Een goede zaak, zegt psychiater Jan Mokkenstorm, directeur van zelfmoordpreventie-organisatie 113Online. "Er wordt vaak wat lacherig gedaan over zulke middelen, maar ik denk dat ze zeker effect hebben. Natuurlijk zal niet ­iedereen ermee geholpen zijn, maar bij zelfmoordpreventie is er geen allesomvattende oplossing. Het is een ­complex probleem, dat met een veelheid aan maatregelen moet worden bestreden."

Kirsten Pauwels, directeur van het Centrum ter Preventie van Zelfdoding in België, deed onderzoek naar zelfmoordpreventie via sociale media. Ze vindt het te prijzen dat deze bedrijven de problematiek niet negeren.

"Niets is schrijnender dan wanneer iemand schrijft: 'Ik ga er een eind aan maken', zonder dat er ook maar iemand ­reageert." Maar Pauwels plaatst ook een kanttekening: er bestaat een kans dat zulke tools 'digitale omstanders' nog lakser maken.

"Dat mensen zo'n bericht zien en denken: ik druk op die knop voor zo'n geautomatiseerde reactie en dan ben ik ervan af. Beter is het als ze zelf reageren op zo'n bericht, in plaats van dat ze Instagram inschakelen."

Mokkenstorm begrijpt haar punt, maar is het niet helemaal met haar eens. "Dan gaan we uit van een ideale ­wereld, terwijl blijkt dat vaak niet wordt gereageerd op zulke berichtjes. Bovendien vinden sommige mensen met suïcidale gedachten het gemakkelijker om te praten met een onbekende, dan met iemand die dicht bij ze staat."

Opkomst
Dat veel noodkreten op sociale media onbeantwoord blijven, komt deels doordat andere gebruikers moeilijk kunnen inschatten hoe serieus ze zijn. Een tweetje over zelfmoord sturen is immers een stuk eenvoudiger dan het ook echt doen. Toch is het advies van Mokkenstorm: altijd reageren, ook als je vermoedt dat iemand een grap uithaalt of aandacht zoekt. "Je kunt het nooit met zekerheid weten. En wat heb je ermee te verliezen?"

Hij erkent wel dat de komst van het internet het makkelijker heeft gemaakt om suïcidaliteit te veinzen. "Mensen durven online openhartiger te zijn omdat het anoniem is. Dat is enerzijds positief, maar maakt het ook lastiger om de echtheid van berichten te verifiëren."

"Op onze website zijn ook een paar van zulke hulpvragers actief: mensen die, steeds onder een andere naam, hetzelfde vaak extreem dramatische verhaal ophangen."

Instagramfilters
Toch bestaat er wel een manier om de risicoberichtjes er beter uit te pikken: data-analyse. In de Verenigde Staten doet een team datawetenschappers onderzoek naar de link tussen taalgebruik en zelfmoord.

De organisatie Qntfy vergeleek tweets van gebruikers die een zelfmoordpoging hadden ondernomen met die van een controlegroep. Uit de resultaten bleek bijvoorbeeld dat het gebruik van bepaalde emoji, zoals het blauwe of gebroken hart, duidt op suïcidaliteit. Maar alleen als ze in combinatie met tekst worden gebruikt.

1871

In 2015 pleegden 1871 Nederlanders zelfmoord. In 2007 waren dat er 1353.

5

Tussen 2007 en 2015 hebben gemiddeld 5 mensen per dag zelfmoord gepleegd.

20-40

Van de overledenen in de leeftijdscategorie 20-40 in 2015 is bijna een kwart overleden door zelfdoding (408 van de 1702); vaker dan kanker (378) en verkeersongevallen (124).

1280

Zelfdoding komt vaker voor bij mannen dan bij vrouwen. Vorig jaar ging het om 1280 mannen en 591 vrouwen.

In een andere studie die het afgelopen jaar werd gepubliceerd, vonden Amerikaanse wetenschappers van Harvard University en The University of Vermont een link tussen depressie en Instagramfilters. Mensen die depressief zijn gebruiken vaker filters die een foto blauwer, grijzer of donkerder maken. Deze groep gebruikt het meest de filter Ink­well, die foto's zwart-wit maakt.

Ook in Nederland wordt voorzichtig gekeken of data-analyse kan helpen om risicogroepen te identificeren. Suïcide Research Nederland (Sure NL), een samenwerking tussen de VU, GGZ en 113Online, begon onlangs een onderzoek waaraan ten minste zestig suïcidale patiënten zullen deelnemen.

Via een app op hun smartphone worden de komende vier jaar verschillende data bijgehouden. Mokkenstorm: "Dan moet je denken aan gegevens die ­deze mensen invoeren, bijvoorbeeld hoe ze zich voelen op bepaalde momenten van de dag. Maar we houden ook 'ambient data' bij; bijvoorbeeld hoeveel iemand beweegt en op welke locaties hij komt."

Stel dat er aan de hand van zulke datasets risicoprofielen te maken zijn, hoe moeten die dan worden ingezet? Preventief ingrijpen omdat iemand bijvoorbeeld bepaalde emoji gebruikt, volgens gps al dagen thuis is, en de hele week nog met niemand heeft gebeld? Dat zou een behoorlijke inbreuk op de privacy zijn.

Het is een lastig vraagstuk, erkent Mokkenstorm. "Als iemand die zich dagelijks bezig houdt met zelfmoordpreventie, ben ik eerder geneigd te zeggen: het doel heiligt de middelen. Maar het is aan ­de samenleving om dit te bepalen."

Ter vergelijking noemt hij het gebruik van big data om terrorisme te bestrijden. "Dat vinden de meeste mensen ook geen bezwaar: hun veiligheid weegt zwaarder dan hun privacy. Die afweging zullen we ook voor zelfmoord moeten maken."

Privacy geschonden
Sommige zelfmoordpreventieorganisaties schieten juist te ver door in hun gebruik van analytische tools. In 2014 lanceerde een Britse organisatie de app Samaritans Radar, waarmee gebruikers hun Twitterfeed konden laten screenen op bepaalde risicowoorden of -uitdrukkingen.

Als de alarmbellen gingen rinkelen bij een bepaalde tweet, ontving de gebruiker van de app hierover een waarschuwingsmailtje. Samaritans Radar was goedbedoeld, maar kreeg veel kritiek van mensen die vonden dat hun privacy werd geschonden. Al binnen twee weken besloten de initiatiefnemers de app daarom offline te halen.

Een begrijpelijke keuze, zegt Pauwels. "Behalve dat zo'n app een inbreuk is op de privacy, kan zo'n proactieve aanpak ook afschrikken. Het gevolg is dat ze niet meer durven te posten over hun suïcidale gedachten en wij er dus ook geen weet van hebben. Dan zijn we terug bij af."

Apps en zelfmoordpreventie

113Online
Deze app is niet bedoeld voor mensen die suïcidaal zijn, maar voor hun omgeving. Hoe kun je suïcidaal gedrag bij anderen herkennen? Welke stappen kun je nemen als je vermoedt dat iemand aan zelfmoord denkt?
113Online bevat cijfers, achtergrondinformatie en praktische tips. (voor Android en iOS, gratis)

On Track Again
Deze app is ontwikkeld voor jongeren die een zelfmoordpoging hebben ondernomen. On Track Again bevat persoonlijke verhalen van lotgenoten en achtergrondinformatie. Ook kunnen gebruikers een 'veiligheidsplan' opstellen: een lijst activiteiten die troostend of kalmerend werken als het minder gaat. De app is gemaakt door 1813, een Belgische zelfmoordpreventie-organisatie. (voor Android en iOS, gratis)

You Are Important
Engelstalige app bedoeld voor suïcidale en depressieve jongeren in de lhbt-gemeenschap. You Are Important bevat verschillende video's van bekende en minder bekende lhbt's - bijvoorbeeld singer-songwriter Adam Lambert of acteur Ian McKellen - met de boodschap: ik voelde me ook zo toen ik jong was, maar het wordt beter. (iOS, gratis)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden