PlusBoekrecensie

Zeer diverse personages uit alle rangen en standen – de gebundelde verhalen van Pirandello zijn een feest

Bij uitgeverij Van Oorschot verschijnt volgende week Geluksvogels, een ruime selectie van de verhalen van Luigi Pirandello (1867-1936). Met humor en mededogen schrijft hij over zijn personages die hij met duivels plezier op de wereld loslaat.

Maarten Moll
Luigi Pirandello.  Beeld Bettmann Archive
Luigi Pirandello.Beeld Bettmann Archive

Waar zijn Balletje en Mimi?

Ik mis Balletje en Mimi.

Ze staan niet in de inhoudsopgave van Geluksvogels, verzamelde verhalen van Luigi Pirandello. O, wat spijtig.

Later meer over Balletje en Mimi.

Mijn eerste kennismaking met Pirandello was de film Kaos van de broers Taviani. Ik zou er nog eens naar willen kijken, omdat alleen het verhaal over die reusachtige kruik me nog bijstaat. Eigenlijk is die grote kruik het enige wat ik me herinner. Het verhaal is me ontschoten.

Kaos, uit 1984, is een verfilming van vijf verhalen van de Italiaanse schrijver Luigi Pirandello. Novellen worden ze ook wel genoemd, naar het megalomane project waar hij in de jaren twintig van de vorige eeuw aan begon: Novelle per un anno. Novellen voor een jaar. (Waarvoor hij ook eerder geschreven werk gebruikte.) Het zou iets moeten worden, zeggen de experts, in de traditie van de Decamerone en De vertellingen van Duizend-en-een- nacht.

Pirandello is er wereldberoemd mee geworden. Er zijn ook de beroemde romans, zoals Iemand, niemand en honderdduizend, en Wijlen Mattia Pascal, maar daartegenover staan de honderden novellen die hij schreef.

Of zijn het toch verhalen? In het Nederlands zijn bij uitgeverij Coppens & Frenks zestien delen Novellen voor een jaar verschenen. De Nederlandse vertaling voor het Italiaanse novella is verhaal. Van Oorschot kiest ook voor die term. Ook omdat een novelle in Nederland echt wat anders is, namelijk een verhaal van zeg tussen de 60 en 120 pagina’s. Pirandello’s verhalen tellen nooit meer dan twintig bladzijden, en de gemiddelde lengte in Geluksvogels is ongeveer tien pagina’s.

Van Oorschot liet de ruime selectie die is gemaakt ook maar meteen opnieuw vertalen, door Yond Boeke en Patty Krone. Die dat mooi en eigentijds deden (zie kader). Met een paar krachtige zinnen zijn de verhalen opgezet, we zitten meteen midden in de handeling. En vandaaruit laat hij zijn zeer diverse personages uit alle rangen en standen, onder anderen boeren, magistraten, paupers, kinderen, tennissers, edelen en actrices als dolende zielen met duivels plezier op een wereld los vol dood, jaloezie, overspel, schulden, ijdelheid, schaamte en nog veel meer. Altijd met mededogen, humor en met veel gevoel voor onderlinge verschillen.

Nobelprijs voor de Literatuur

Helaas heeft Luigi Pirandello het project niet weten te voltooien, want bij zijn dood in 1936 stond de teller nog lang niet op 365. Wel was hem twee jaar eerder de Nobelprijs voor de Literatuur toegekend. Hoeveel novellen hij precies heeft geschreven, is niet helemaal duidelijk. Wikipedia heeft het over 246. Maar in Steinz. Gids voor de wereldliteratuur staat het aantal van 232. En achter in het bij uitgeverij Van Oorschot te verschijnen Geluksvogels. Verzamelde verhalen hebben de vertalers het over 211.

In de inhoudsopgave van Geluksvogels speurde ik meteen naar het verhaal van de kruik. Op pagina 350 begint De oliekruik. Het is een komisch verhaal over een kruikenlapper (mooie vondst, van Pirandello of de vertalers) die de enorme kruik die de tirannieke landeigenaar don Lollò Zirafa heeft besteld, maar die kapot is gegaan, moet herstellen.

De vakwerkman Zi’ Dima Licasi, wil het alleen met zijn speciale, volgens een geheim receptuur vervaardigde kit doen, maar don Lollò wil het anders, waarop de kruikenlapper zijn biezen pakt. De landeigenaar ontploft. “Waarheen? Denk je soms dat je een beest voor je hebt? Wie denk je wel dat je bent? Karel de Grote? Lamlendige armoedzaaier, ezelskop, er moet olie in, in dat ding, en olie sijpelt door! Een barst van een kilometer, alleen met kit? Ik wil krammen. Kit en krammen. Ik ben de baas.”

Hoe het afloopt? Lees het verhaal. En lees dan ook al die andere tachtig fraaie verhalen in het ruim achthonderd pagina’s dikke Geluksvogels. Bijvoorbeeld dat over twee broers en een arme plattelandsdokter die door de onontkoombare dood worden aangeraakt (De vlieg), de jaloerse en onbegrepen professor die college geeft aan opgehangen, uitdruipende regenjassen (De Kathaarse ketterij), of de man die in New York uit het raam wil springen en hoopt dat hij tegengehouden zal worden (De provocatie). Ik noem er maar een paar.

Overigens was het Pirandello niet te doen om elk verhaal aan een specifieke dag te koppelen, en alle Pirandellovorsers zijn het over een ding wel zo ongeveer eens, namelijk dat een structuur ontbreekt. Het zijn gewoon verhalen.

Echo van de negentiende eeuw

In een hoop verhalen is de negentiende eeuw, of de echo daarvan, nog duidelijk te bespeuren. In De oliekruik bijvoorbeeld is de moderne tijd nog niet aanwezig, wat in veel van Pirandello’s verhalen wel het geval is. Ook is dit verhaal gesitueerd in de provincie, op het platteland, waar Pirandello ook veel verhalen laat afspelen in de grote stad (Rome, New York).

Die dubbele tweedeling; het traditionele en het platteland tegenover de moderniteit en de stad – veel van zijn verhalen spelen zich af op zijn geboorte-eiland Sicilië – zorgt voor een fijne afwisseling in de bundel. En niet alleen omdat Pirandello er duidelijk schik in had om niet alleen personages van allerlei pluimage op te voeren, waarbij hij bijna stiekem enorm psychologiseert en een haarscherp beeld van de maatschappij geeft met alle misstanden en klasseverschillen (hallo don Lollò), maar ook doordat zijn verhalen elke keer weer anders zijn opgebouwd.

Natuurlijk zullen er Pirandelloliefhebbers zijn die hun favoriete verhaal of verhalen in deze bundeling missen. Voor mij is dat het verhaal Balletje en Mimi. Het staat in het dunne boek De weduwnaar dat ik ooit voor mijn verjaardag kreeg. Het is een in 1986 bij uitgeverij Goossens in de serie marmerboeken verschenen bundeling van vijf verhalen. Mijn eerste kennismaking met Pirandello op papier. Zonder inleiding of nawoord. (Dat boekje beschouwde ik lang als een soort schat, niemand kende Balletje en Mimi, behalve ik).

Balletje en Mimi is een dierenverhaal. Over twee hondjes, en de fantastische Fanfulla Mochi. Een slager. ‘Hij hield van dieren, maar die moest hij slachten; mensen kon hij niet uitstaan, maar hij moest ze keurig bedienen.’ Er spreekt humor en compassie uit dit verhaal, zoals Pirandello dus in veel van zijn tragikomische verhalen laat zien.

Jammer van Balletje en Mimi, maar wat een feest om je te laven aan die ruim achthonderd bladzijden Pirandello. De lezer is de geluksvogel.

Zoek de verschillen

Tweemaal de openingszinnen van het verhaal La buon’anima (1904), dat door Anthonie Kee vertaald werd als Zaliger gedachtenis, en door Yond Boeke en Patty Krone als Zaliger nagedachtenis.

Anthonie Kee (Goossens, 1986): ‘Meteen de eerste dag al had Bartolino Fiorenzo van zijn verloofde te horen gekregen: ‘Lina, weet je, nu ja… Lina, nee, zo heet ik niet. Carolina heet ik. Maar mijn man zaliger noemde me altijd Lina en dat is zo gebleven.’

Met ‘mijn man zaliger’ bedoelde ze Cosimo Taddei, haar eerste man.

‘Dat is hem!’

Ze had hem aangewezen, daar hing hij nog steeds, lachend nam hij zijn hoed af (een heel levendig, uitvergroot kiekje was het), daar aan de wand tegenover de canapé waar Bartolino Fiorenzo naast zat. En onwillekeurig had Bartolino met een knikje teruggegroet.’

Yond Boeke en Patty Krone (Van Oorschot, 2022): ‘Al op dag één had Bartolino Fiorenzo van zijn verloofde te horen gekregen: ‘Lina, nou, om je de waarheid te zeggen… Nee, Lina is niet mijn echte naam. Ik heet eigenlijk Carolina. Maar mijn man zaliger noemde me graag Lina, en dat is zo gebleven.’

Haar man zaliger was Cosimo Taddei, haar eerste echtgenoot.

‘Dat is ’m!’

Zijn verloofde had hem zelfs aangewezen, op de muur tegenover de canapé waarnaast Bartolino Fiorenzo zat, want hij was er nog steeds en nam lachend zijn hoed af (een zeer levendige, uitvergrote foto). En Bartolino had de neiging gehad die groet met een knikje te beantwoorden.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden