Word je beter van ziekenhuiskunst?

Ziekenhuizen zijn soms net kleine musea, bleek deze week toen de gemeente vijftien werken van het Slotervaartziekenhuis terugeiste. Patiënten kunnen daar baat bij hebben. 'Maar dan liever niets abstracts.

Beeld Collectie AMC/UMC

Vroeger was het tenminste duidelijk. Kunst in het ziekenhuis? Hooguit een heiligenbeeld of een fraai Bijbels tafereel, waarmee de patiënt vast kon wennen aan het idee dat er nog een leven was na de dood.

Er is iets veranderd. Ziekenhuizen beschikken tegenwoordig over, soms grote hoeveelheden, kunst met een niet onaanzienlijke (ook kunsthistorische) waarde. Dat bleek deze week maar weer toen de gemeente vijftien kunstwerken opeiste uit de failliete boedel van het Slotervaartziekenhuis, waaronder een unieke glasappliqué van Cobrakunstenaar Karel Appel met een geschatte waarde van drie miljoen euro.

Betaald uit het zorgbudget wordt zulk werk overigens niet. Vaak is er een aparte stichting, die werkt met giften en sponsors. Ziekenhuizen als Amsterdam UMC (AMC en VUmc), OLVG en het Antoni van Leeuwenhoekziekenhuis hebben kunstcommissies en conservatoren. Grote vraag desalniettemin: waarom hebben ze al die kunst? Is het prestige? Simpelweg decoratie? Of gebruiken ziekenhuizen kunst als medicijn?

Voor het antwoord moeten we volgens kunsthistoricus Arnold Witte in eerste instantie terug naar de jaren vijftig van de vorige eeuw, toen de overheid de percentageregeling bedacht: bij de bouw van overheidsgebouwen moest anderhalf procent van de bouwsom worden besteed aan kunst.

Daar kwam nog eens de Beeldende Kunstenaars Regeling (BKR) bovenop, die kunstenaars een inkomen gaf in ruil voor kunstwerken. De overheid moest ergens heen met al dat werk, zeker nadat in de jaren tachtig de regeling was afgeschaft en de depots leeg moesten.

Iedereen wordt ziek
Ziekenhuizen waren de ideale plek om de ideologie van volksverheffing door cultuurspreiding vorm te geven. Ziekte onderscheidt niet: ook zij die normaal gesproken het museum voorbij lopen, komen in het ziekenhuis.

Komt bij: kunst aan de wand kan helpen om patiënten zich minder verloren te laten voelen in de klinische, witte omgeving van het ziekenhuis. Het leidt af. Het nodigt mensen uit om ook eens over iets anders na te denken dan hun eigen gezondheidstoestand. En dat mag dus wat kosten.

Witte: "Veel geld? Als je het veel geld vindt, kun je ook alle planten uit de kantoortuinen verwijderen. Daar wordt nog veel meer geld aan uitgegeven."

"Wij gaan nog een stap verder," zegt Sabrina Kamstra, curator en hoofd kunstzaken van het AMC. "Wij willen niet alleen exposeren in het ziekenhuis, maar kunst ook onderdeel maken van ons onderwijs en onderzoek. Voor onze studenten organiseren wij nu bijvoorbeeld een workshop creative writing met dichter en beeldend kunstenaar Maria Barnas. Kunst zorgt ervoor dat onze studenten ook eens met een ander oog leren kijken."

Witte leidt momenteel een groot onderzoek naar de waardering voor bedrijfscollecties, waaronder die van ziekenhuizen. De voorlopige uitslagen lijken positief. Medewerkers zien de verfraaiing van hun omgeving als waardering van de werkgever voor de werknemer. Ze zien het over het algemeen als een toevoeging aan hun werkomgeving - en niet als een toevallige hobby van de baas.

Onrust en agressie
Maar kan kunst ook helpen in het genezingsproces van patiënten?
Vanuit Amerika kwam in de jaren tachtig het concept van healing environment overwaaien, waarbij kunst wordt ingezet als onderdeel van een genezende omgeving.

Uit onderzoek was gebleken dat patiënten sneller herstelden na een operatie wanneer zij uitzicht hadden op natuur. Zou dat ook werken met kunst? En met wat voor kunst? De watervalletjes van Bob Ross?

Amerikaanse onderzoekers stelden: psychiatrisch patiënten kregen minder medicatie als zij werden blootgesteld aan een realistische foto van natuur. Maar patiënten vertoonden juist meer geagiteerd gedrag (onrust en agressie) als zij keken naar abstracte kunst.

Healing environment gaat niet over kunst, zegt Witte. "Het gaat over plaatjes van de natuur, over van dat fotobehang uit de jaren zeventig met een bos erop. Het is ingewikkeld. Een ziekenhuis in Leiden heeft wel eens opdracht gegeven om voor de behandelkamers de vier seizoenen te fotograferen. Maar wat doe je dan met de winter? Of met de herfst? Patiënten denken: die kale takken gaan over mij. Ook mijn einde is nabij. Ze hebben in Utrecht een keer een experiment gedaan met een abstract kunstwerk in dezelfde kamer waar patiënten uit hun narcose ontwaken. Bleken ze er angstaanvallen van te krijgen."

Het concept van healing environment, kunst als medicijn, leidt volgens Witte eerder tot minder dan tot meer kunst in de ziekenhuizen. "Een ziekenhuis in Breda heeft op basis van dit soort onderzoek zijn hele collectie Cobraschilderijen naar het depot gebracht, omdat die niet zouden werken. Van wat er in het ziekenhuis overblijft kun je je afvragen: is het nog wel kunst?"

Spanningsveld
Over smaak valt niet te twisten, zegt Kamstra. Over kwaliteit wel. "Natuurlijk houden wij er rekening mee welke werken wij waar ophangen. Maar dat is vooral een kwestie van logisch nadenken. Waar patiënten depressief van worden, daar word je zelf waarschijnlijk ook depressief van als je het thuis boven de bank hangt."

Zo niet van het waterpanorama dat Thomas Elshuis maakte voor de afdeling oncologie of de serie gelaagde landschapsfoto's van Kim Boske in de polikliniek interne geneeskunde.

Witte: "Als je kunst maakt voor openbare ruimtes heb je altijd te maken met de omgeving en met de opdrachtgevers. Kunstenaars vinden dat spanningsveld ook vaak interessant. Het mooie van kunst is juist dat het niet eenduidig is, dat er ruimte is voor interpretatie. Dat geneest niet, maar het is wel goed voor mensen."

Persoonlijke collectie

Toen het Amsterdamse Binnengasthuis en het Wilhelminagasthuis begin jaren tachtig opgingen in de nieuwe ziekenhuismoloch AMC in Zuidoost, zag Pim Brummelkamp zijn kans schoon. Al sinds zijn studententijd in Groningen verzamelde de chirurg moderne Nederlandse kunst. Nu dacht hij: lange gangen, lege muren. Monumentale werken van kunstenaars als Carel Visser, Auke de Vries, Sjoerd Buisman en Paul de Nooijer vormden het begin van wat het ziekenhuis zelf de grootste permanent toegankelijke verzameling naoorlogse Nederlandse kunst noemt, groter in elk geval dan die van het Amsterdamse Stedelijk Museum.
Toen Brummelkamp in 1992 met pensioen ging (hij overleed in 2010), had hij vierduizend werken bij elkaar verzameld. Tegenwoordig bestaat de kunstcollectie van het AMC uit ruim zesduizend video’s, schilderijen, sculpturen en andere moderne Nederlandse kunstwerken. Jaarlijks worden er ongeveer vijftig nieuwe werken aangekocht en ook worden regelmatig opdrachten verstrekt, bijvoorbeeld in 2016 voor de afdeling spoedeisende hulp.In het Singer Museum in Laren zijn op de tentoonstelling Out of Office momenteel veertien werken te zien uit de kunstcollectie van het AMC, van onder anderen Katja Mater, Jan Dibbets, Roy Villevoye, Jan Schoonhoven en Gé-Karel van der Sterr.

Beeld Collectie AMC/UMC
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden