Plus

Wim Pijbes: 'Ik wil weleens vastlopen in mijn eigen enthousiasme'

Oud-Rijksmuseumdirecteur Wim Pijbes treedt in de voetsporen van voorgangers als Henk van Os met zijn tv-programma Panorama Pijbes. Over kunst én landschappen. 'Ik zie de media als een middel.'

Wim Pijbes: 'Mijn actie met Obama voor De Nachtwacht was totaal geïmproviseerd' Beeld Mark van der Zouw

In de nieuwe achtdelige serie Panorama Pijbes gaat Wim Pijbes (55) op zoek naar de schoonheid van Nederland. Hij ontmoet kunstkenners, verzamelaars en hedendaagse kunstenaars en toont schilderijen vanaf de middeleeuwen tot nu waarop het Nederlandse landschap de hoofdrol speelt - van de Bijbelse landschappen van Bruegel tot de geabstraheerde strandgezichten van Mondriaan en alles daartussenin.

Hoe zien kunstenaars Nederland? Hoe hebben zij ons naar het landschap leren kijken? En wat is overgebleven van het landschap dat zo'n grote inspiratiebron vormde voor de schilders? Ook de vraag wat een doek voor Pijbes bijzonder maakt, komt aan de orde.

Toen hij het programma maakte, was Pijbes nog directeur van het Rijksmuseum, inmiddels is hij twee banen verder. Pijbes was drie maanden directeur van Museum Voorlinden, het nieuwe museum van de Rotterdamse chemietycoon en kunstverzamelaar Joop van Caldenborgh in Wassenaar; sinds begin dit jaar is hij directeur van Droom en Daad, een stichting die met geld van de Rotterdamse ondernemersfamilie Van der Vorm kunst en cultuur in Rotterdam wil bevorderen.

Pijbes, ten kantore van De Verre Bergen in Rotterdam, een andere stichting van de Van der Vorms: "Panorama Pijbes is niet gekoppeld aan mijn directeurschap, maar past natuurlijk wel in een traditie: mijn voorganger Henk van Os heeft ooit ook zoiets gedaan."

Hoe is de serie tot stand gekomen?
"Ik ben gevraagd door Sarphati Media. Daar bestond de wens een televisieprogramma te maken over kunst, met Wim Pijbes, hoofddirecteur van het Rijksmuseum. In die volgorde. Toen zijn we gaan praten. Het had ook een 'gewoon' kunstprogramma kunnen worden. Uitleggen. Henk van Os-achtig. Of à la Pierre Janssen voor mijn part."

"Pratenderwijs hebben we besloten het breder te maken; Panorama Pijbes gaat nu ook over het Nederlandse landschap. Daardoor kwam het programma ook losser van het Rijks - er zit nog steeds heel veel Rijksmuseum in, hoor, maar dat is logisch; de collectie is gewoon heel groot."

Wilde u het ook losser omdat u inmiddels niet meer het uithangbord van het Rijksmuseum bent?
"Nee, dat speelde toen nog niet. De laatste opnamedag was in juli 2016, na de zomer heb ik alleen nog wat in de studio voor een blue screen gedaan. Het Rijksmuseum is hét museum van Nederland, het heeft een soort moederfunctie. Dus ik dacht: laten we ook op bezoek gaan in die andere musea in het land."

"In het Drents Museum als het gaat over hunebedden, in het Zeeuws Museum als het gaat over Mondriaan en Toorop. Ik hoop dat die musea daar wat aan hebben, maar je loopt al snel aan tegen de grenzen van de Mediawet, die bepaalt dat je geen reclame mag maken. Het is een soort juridische Kafka, maar de musea staan keurig op de aftiteling genoemd."

De serie gaat ook over hedendaagse kunst; heeft u daar veel mee?
"Ja, ik heb in het Rijks ook veel aan hedendaagse kunst gedaan; van Daan Roosegaarde tot fotografie, van Damien Hirst en Anish Kapoor tot Maarten Baas ..."

Is Panorama Pijbes een persoonlijke serie?
"We kijken door mijn ogen naar kunst en naar het landschap. Ik nodig de kijker uit door de ogen van kunstenaars naar het landschap te ­kijken."

U bent toch ook verantwoordelijk voor wat we te zien krijgen; het is toch uw keuze?
"Ja, de selectie is gemaakt in samenspraak met regisseur Annette Bakker, maar het is mijn keuze. Het is ook mijn woordkeuze; ik heb zelf meegeschreven aan de voice-overs. Veel teksten op camera zijn ter plekke ontstaan."

Hij draait zich om en wijst op de zwart-witfoto die achter hem hangt. "'Nou Wim, wat zie je?', vroeg Annette dan, en dan vertelde ik gewoon wat ik zag en wat ik er mooi aan vond - de vraag werd er dan uitgeknipt. Wat ik mooi vind aan deze foto? Het is in de eerste plaats een mooi meisje. Het is een vrolijk beeld, springerig. Heel Hollands ook: ordelijk, maar binnen die orde heerst een grote speelsheid. Ik krijg er een goed humeur van. Hij is gemaakt door Bastiaan Woudt, een jonge autodidact. Ik heb 'm gekocht op de PAN; de serie is inmiddels uitverkocht."

Hebt u nooit angst voor de camera gehad?
"Daar had ik al geen last meer van toen ik directeur van de Kunsthal was. Dat kan ook niet; als directeur van een publieke instelling loop je vroeg of laat het risico dat er een draaiende camera voor je neus staat."

Vond u het ook direct leuk?
"Nee, het ging best moeizaam, zeker als je op camera werkt. Dan praat je in het zwarte gat, zonder dat je weet wie er aan de andere kant zit. Verhalen vertellen, duiden, dat is iets anders dan even vijf minuten bij Matthijs van Nieuwkerk. Hij vraagt, ik geef antwoord, en daar staat toevallig een camera bij. Dat vind ik een makkelijker manier van overdracht.

Ik heb ook een tijdje een rubriek gedaan in Buitenhof: Schuim & As. Die keek ik altijd terug. Niet omdat ik zo gek ben op mezelf, want ik vond het vaak vreselijk, maar om te leren. Aan mijn eigen stem ben ik nog steeds niet gewend. En mijn stopwoordjes, versprekingen, zinnen die niet goed eindigen, zinnen die veel te lang zijn... ik improviseer nog weleens, en dan wil ik weleens vastlopen in mijn eigen enthousiasme. In Panorama Pijbes valt het gelukkig wel op zijn plek; de regisseur heeft godzijdank op tijd mijn kwaliteiten en beperkingen onderkend."

Heeft u een missie?
"Ik zie veel dingen, ik heb een esthetisch getraind oog en ik vind het leuk om anderen mee te nemen; ik hoop dat ik mensen enthousiast kan maken voor wat ik mooi en relevant vind, niet alleen met deze serie maar ook als ik aanschuif in DWDD en met mijn stukjes in NRC. Het is allemaal ter leering ende vermaeck ..."

Wat vind u het mooiste dat u hebt laten zien in Panorama Pijbes?
"Wat mij opviel is dat er nog heel veel mooie plekken zijn in Nederland. Dat vond ik mooi om vast te stellen. Ook plekken die ik alleen maar kende van schilderijen."

Grappig dat u over het landschap begint en niet over kunst.
"De serie is ook fiftyfifty. Het is in die zin ook geen kunstprogramma; het is veel meer een programma over kijken."

Met wie van uw fameuze voorgangers voelt u zich het meest verwant?
"Ik weet niet eens zeker of ik Pierre Janssen vroeger heb gezien, dat hield al op voordat ik goed en wel televisie keek. Op het web is ook niet veel te vinden. Maar het goede van hem is, en dat heeft Henk van Os ook, dat hij je het gevoel geeft dat hij tegen jou praat. Dat streef ik ook na. Om de camera en al dat gedoe eromheen te vergeten en op te gaan in het onderwerp."

Heeft u nog naar andere kunstduiders gekeken, zoals Joost Zwagerman of Jasper Krabbé?
"Niet speciaal. Ik zie of zag ze natuurlijk wel, maar ik heb niet naar ze gekeken van: zo wil ik het ook. Dat zou alleen maar frustrerend zijn. Ik zag kortgeleden een aflevering van Jeroen Krabbé over Picasso. Dat vind ik fantastisch gedaan. Inhoudelijk is het helemaal goed - ik weet toevallig ook iets over Picasso - en hij kan zich volledig in hem verplaatsen, omdat
hij uit een kunstenaarsnest komt en zelf schilder is."

"Een ander groot voorbeeld is Simon Schama, die voor de Engelse televisie een weergaloos programma heeft gemaakt over Rembrandt. Daarvoor legt hij even uit wat de Joodse bruid is. Aan het eind draait hij zich om naar de camera en zegt hij: 'This is the painting of love.' Die man is zo welbespraakt! Hij weet van de hoed en de rand, hij is charismatisch en grappig. Hij weet zo goed hoe het werkt."

U weet de media zelf ook feilloos te bespelen, zoals u onder meer liet zien tijdens het bezoek van Obama aan het Rijksmuseum.
"Dat was anders. Mijn actie met Obama voor De Nachtwacht was totaal geïmproviseerd, ik heb nergens op aangestuurd. In een split second dacht ik: ik geef 'm een hand - die camera's staan er toch. Protocollair stond ik helemaal aan de verkeerde kant, maar Obama was gelukkig de beroerdste niet, die lachte zijn breedste lach. Ik zie de media als een middel, en ik ben me altijd bewust van de mogelijkheden."

Wim Pijbes: 'Ik vind kunst leuk en ik vind het leuk om dat te delen met mensen' Beeld Mark van der Zouw

Was uw aanstelling bij Voorlinden dan toch een grote publiciteitsstunt om het museum in één klap op de kaart te zetten?
"Absoluut niet. Ik begrijp de vraag, maar in alle eerlijkheid: ik heb die baan omarmd omdat ik iets nieuws wilde na het Rijksmuseum. Voor­linden is een prachtig museum: particulier, een geweldige collectie hedendaagse kunst en 40 hectare prachtige natuur, waar ik erg van houd, zoals je ook in Panorama Pijbes kunt zien."

"Maar aan het eind van de dag bleek het toch gewoon een museum te zijn. Ja, dat had ik misschien ook van tevoren kunnen bedenken, maar zo gaan die dingen soms. Ik koop ook weleens een pak dat ik mooi vind, maar dat me toch niet zo goed blijkt te staan. Voor de goede orde: ik vind Voorlinden nog steeds een prachtig museum en ik zit nog met veel plezier in het bestuur."

U hebt een fulltimebaan in de culturele sector, zit in besturen, schrijft columns over kunst en schuift ook nog geregeld aan bij De Wereld Draait Door om kunst te duiden; wat drijft u?
"Ik vind kunst leuk en ik vind het leuk om dat te delen met mensen. Als zich een passend onderwerp voordoet, kom ik daar graag over vertellen in DWDD. Wat passend is? Daarover zijn de meningen verdeeld, maar ik ben daar best terughoudend in. Beyoncé vond ik laatst wel gepast."

"Maar luister: DWDD is een positief, serieus, inhoudelijk programma dat veel kijkers heeft. Ik weet uit de praktijk, en hoor hetzelfde van collega-directeuren, dat het impact heeft als iets wordt besproken in DWDD, of het nu over klassieke muziek gaat of over literatuur. Dan is het toch geweldig dat daar ook plek is voor kunst?"

Zit u eigenlijk wel op uw plek bij Droom en Daad?
"Dit fonds is inderdaad iets heel anders, maar dit vind ik ook heel leuk. Dat vind ik mijn hele leven al; toen ik 14 was, deed ik de boekingen van het schoolcabaret. Ik geniet van elke dag. Echt waar."

Hoe zien uw dagen op kantoor eruit?
"We zijn bij het fonds bezig met een ronde langs allerlei Rotterdamse instellingen om kennis te maken en te horen waar men mee bezig is. We nemen geen aanvragen in behandeling, we zoeken zelf partijen uit waarmee we een duurzame relatie willen aangaan. We zijn het aan het uitvinden; ik denk dat we tegen de zomer een beeld hebben."

Als Boijmans Van Beuningen met u begint over Boijmans-tv, een informatief programma over de museumcollectie, met u als presentator?
"Dat gaan we niet doen, uiteraard. Dat presenteren kan in mijn huidige positie niet. Maar verder kan het, als het een goed plan is en het is ingebed in de kernactiviteiten van zo'n instelling, voor meerdere jaren en met een groter doel, bijvoorbeeld alle Rotterdamse schoolkinderen in aanraking laten komen met kunst... Waarom niet?"

Panorama Pijbes, vanaf 22/3, NPO 2, 20.25 uur

Opgebiecht
Leermeester "Het Jeugdjournaal; het is verrekte moeilijk aan kinderen uit te leggen wat bijvoorbeeld iets als inflatie is. Maar ik leer eigenlijk van ­iedereen die enthousiast een verhaal kan overbrengen, die met zijn enthousiasme mij enthousiast krijgt."

De beste uit het vak "Simon Schama is weergaloos goed. Adriaan van Dis ook; die kan de gemeenste vragen stellen terwijl hij een glaasje wijn voor je inschenkt: was dat nou nodig, zo'n dik boek?"

De slechtste uit het vak "Ik zou het niet weten. Er is weinig kunst op televisie, maar de meeste kunstduiders doen hun werk heel goed."

Het beste advies gegeven "Een goede voorbereiding is het halve werk. Als die erbij inschiet, breekt dat zich ogenblikkelijk op."

Het slechtste advies "Ik krijg weinig slechte adviezen. En als ik ze al krijg, ben ik eigenwijs genoeg om ze naast me neer te leggen."

CV

Geboren 9 oktober 1961, Veendam
Opleiding kunstgeschiedenis, Rijksuniversiteit Groningen
1987: Theater Lantaren-Venster in Rotterdam
1996-2008: chef tentoonstellingen Kunsthal Rotterdam; vanaf 2000 directeur.
2008-2016: hoofd­directeur Rijksmuseum
2016: algemeen directeur Voorlinden museum & gardens
2016: column Voorbijgangers in NRC Handelsblad
2017: directeur Stichting Droom en Daad

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden