Tv vooraf

Wilhelmina gaf nauwelijks aandacht aan de Jodenvervolging

Joden mochten onder koning Willem III geen minister worden en de vervolging in de Tweede Wereldoorlog was geen onderwerp in de radiopraatjes van koningin Wilhelmina. In De Joden & de Oranjes behandelt de EO de lange weg naar de huidige inzichten van Willem-Alexander.

Koningin Wilhelmina toonde vanuit Londen weinig betrokkenheid bij het lot van de Joden. Beeld -
Koningin Wilhelmina toonde vanuit Londen weinig betrokkenheid bij het lot van de Joden.Beeld -

De titel van de eerste uitzending over het huis van Oranje en de Joden in Nederland spreekt boekdelen: Het sprookje van de wederzijdse liefde. Joden waren lang niet welkom in veel steden – met uitzondering van onder meer Amsterdam, Rotterdam, Zwolle en Leeuwarden. Het startpunt van het tweeluik is het jaar 1796, toen de Joden van de Franse bezetter hun burgerrechten kregen.

Koning Willem I (1772-1843) vond dat de Joden te veel een eigen gemeenschap vormden door hun Jiddische taal en hun eigen wijken. “Hij ontnam de Joden hun identiteit,” zegt een van de sprekers in het tweeluik. Onder hen zijn journalist Hans Knoop, schrijver Ies Vuijsje, historicus Bart Wallet en presentator Jeroen Snel. 

Goddelijke aanbidding

De historische feiten liggen er. Liberaal voorman Thorbecke had Tweede Kamerlid Michel Henry Godefroi voorgedragen als minister van Justitie in 1852. Koning Willem III (1817-1890) weigerde aanvankelijk: hij wilde geen Joodse minister in het kabinet. Het duurde tot 1860 voor Godefroi de eerste Joodse minister werd.

De Joden baden al die tijd in hun sjoels op sjabbat voor het welzijn van het Koninklijk Huis – een bijna goddelijke aanbidding volgens het commentaar in het tweeluik, dat de vraag stelt of dit een beetje overdreven was.

Koningin Wilhelmina nam de benen naar Londen toen de Duitsers in 1940 Nederland snel veroverden. “Het veroorzaakte een extreem zware shock vooral bij de Joodse gemeenschap,” zegt Hans Knoop.

In haar Londense radiotoespraken gaf ze nauwelijks aandacht aan de Jodenvervolging. Knoop: “Ik sprak na de oorlog Loe de Jong die de redevoeringen schreef. Hij vertelde me dat zij de alinea’s over het lot van de Joden wegliet. Als ze gezegd had ‘Steek uw nek uit voor uw Joodse buren’, dan waren er minder slachtoffers gevallen.”

Verplicht monument

In het tweede deel, Vergeven maar niet kunnen vergeten, blijft de naoorlogse houding van het koningshuis zorgen voor ongemakkelijke en pijnlijke incidenten. Voorbeelden zijn de gratieverlening door koningin Juliana aan tot de doodstraf veroordeelde oorlogsmisdadigers en de verplichte oprichting van het Monument van Joodse Erkentelijkheid in Amsterdam. ‘Niet de Joodse slachtoffers werden herdacht maar degenen die de Joden hadden geholpen. Naar verluidt zou Wilhelmina hoogstpersoonlijk de aanzet hebben gegeven tot dit monument,’ zegt de commentator.

Koningin Beatrix wist de verhoudingen te verbeteren. In Israël sprak ze over het wegkijken toen de Joden werden weggevoerd, maar besteedde geen woorden aan het wegkijken door haar eigen grootmoeder.

Willem-Alexander sprak zich bij de Nationale Dodenherdenking op de Dam dit jaar wel uit over de rol van koningin Wilhelmina: ‘Medemensen, medeburgers in nood, voelden zich in de steek gelaten, onvoldoende gehoord, onvoldoende gesteund, al was het maar met woorden. Ook vanuit Londen, ook door mijn overgrootmoeder, toch standvastig en fel in haar verzet. Het is iets dat me niet loslaat.’

Knoop: “Ik viel van mijn stoel. Hoorde ik dat goed? Eindelijk is recht gedaan: men erkent dat men heeft gefaald. Dat is een opluchting. We kunnen elkaar weer in de ogen kijken.”

De Joden & de Oranjes: 19 en 26 december, 19.45 uur, NPO 2

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden