Plus

Wie controleert de Raad van Toezicht?

Beatrix Ruf vertrok bij het Stedelijk Museum, maar de raad van toezicht blijft buiten schot. Wat wordt van toezichthouders verwacht? En hoort de gemeente Amsterdam niet in die raad van toezicht te zitten?

'Ruf krijgt nu als directeur alle schuld. Maar als er iets is misgegaan, heeft zij dat nooit alleen gedaan' Beeld anp

'Grootste les Stedelijk-casus is dat mix publieke en private geldstromen om scherper toezicht vraagt,' tweette Steven de Waal daags na het aftreden van Beatrix Ruf als directeur van het Stedelijk Museum. "De overheid heeft wel erg gemakkelijk opgeroepen tot meer ondernemer- schap in de culturele sector," vindt de oprichter van denktank Public Space.

"Er is alleen geen rekening gehouden met de administratieve sores, de verleidingen en mogelijke belangenverstrengelingen die daarbij komen kijken. Wat eerder gebeurde in de zorg en het onderwijs, gebeurt nu in de cultuursector. En we staan pas aan het begin."

Bijverdiensten
Ruf moest een maand geleden het veld ruimen toen bleek dat ze bijverdiensten had die onvermeld bleven in het jaarverslag van het museum. Ook was onduidelijk gecommuniceerd over de Borgmanncollectie, die geen schenking bleek maar 1,5 miljoen euro kostte.

Wat De Waal mist in de discussie, is de rol van de raad van toezicht. "Ruf krijgt nu als directeur alle schuld. Maar als er iets is misgegaan, dan heeft zij dat nooit alleen gedaan."

Ann Demeester, directeur Frans Halsmuseum/De Hallen in Haarlem, heeft zich hier ook over verbaasd. "Een directeur maakt afspraken met de raad van toezicht. Samen met het personeel vorm je een driehoeksverhouding, een heilige drievuldigheid zou ik als Belgische bijna zeggen. Als een directeur de afspraken heeft geschonden, moet hij of zij wel heel erg over de schreef zijn gegaan zonder de raad te informeren."

Geen incident
Wat bij het Stedelijk is gebeurd, is geen incident. Er zijn de afgelopen jaren meer bestuurlijke ongelukken voorgekomen in de kunstsector. Bij De Appel vond het bestuur dat directeur Lorenzo Benedetti niet functioneerde en zette hem op non-actief en trad zelf af.

In Nijmegen trok Museum Het Valkhof na jaren wanbestuur Arend-Jan Weijsters aan als puinruimer, maar na een botsing met de raad van toezicht volgde zijn ontslag. En in Rotterdam moest de rechter eraan te pas komen om Stanley Bremer te ontslaan als directeur van het Wereldmuseum.

In dit soort gevallen is het meestal de kop van de directeur die rolt. De raad van toezicht blijft buiten schot, hoewel die vaak ook steken laat vallen. Wat verwacht wordt van toezichthouders, is vastgelegd in de Governance Code Cultuur, die in 2013 werd opgesteld.

Negen principes
"Het zijn negen principes," vertelt Jo Houben van Cultuur + Ondernemen, het kenniscentrum dat de code destijds opstelde. "Daarmee vertellen we niet tot achter de komma wat je wel en niet mag doen. Het gaat om principes. Die moet je volgen en als je dat niet doet, moet je uitleggen waarom."

Na hun verzelfstandiging kregen veel rijks- en gemeentemusea een bestuurlijk model met een raad van toezicht. Bij het Stedelijk Museum gebeurde dat in 2006. Toch is de collectie sinds de verzelfstandiging nog steeds eigendom van de gemeente, net als het gebouw aan het Museumplein. Bovendien is de gemeente met 12 miljoen euro per jaar de grootste subsidiegever van het Stedelijk. Wat de vraag oproept waarom de gemeente eigenlijk niet vertegenwoordigd is de raad van toezicht.

Wethouder Kunst en Cultuur Simone Kukenheim vindt dat geen goed idee: "Als een wethouder in de raad van toezicht zou zitten, heeft deze twee petten op. Verstrekker van subsidie en ontvanger van subsidie, dat is onwenselijk. De gemeente heeft uiteraard een controlerende rol."

Boegbeelden
"Het Stedelijk Museum legt jaarlijks verantwoording af over het gevoerde beleid, via een jaarverslag en financieel verslag. De gemeente controleert de gegevens en voert hierover een monitorgesprek met het Stedelijk Museum. Daarnaast zijn er regelmatig gesprekken met de directie en raad van toezicht over lopende zaken."

Toezicht in de culturele sector is wat Houben betreft toe aan verdere professionalisering. "Lid van de raad van toezicht is een bijzonder serieuze functie. Vooral de rol van voorzitter is zwaarder geworden. Dat is de eerste persoon die wordt aangesproken als er iets misgaat en moet daar dan naar handelen."

Maar volgens Hans Onno van den Berg, adviseur en bestuurder van onder andere de Concertzender en MKB Amsterdam, zitten vaak de verkeerde mensen in raden van toezicht bij culturele instellingen. "Er wordt gekozen voor boegbeelden: mensen met veel andere bestuursfuncties op hun cv. Ze zijn vaak bang voor reputatieschade en kijken weg op momenten dat dat niet moet."

Stresstest
Van den Berg pleit voor een stresstest in de sollicitatieprocedure voor toezichthouders: vragen of ze ooit een conflict hebben gehad en hoe ze zich toen hebben opgesteld. Verder pleit hij voor scherpere keuzes. "Als je een jurist in je raad van toezicht wilt hebben, kies je geen eenpitter maar ook niet de partner van een groot kantoor. Je moet juist de mensen direct onder de top hebben. Die hebben de nodige kennis en willen zich nog bewijzen."

Binnen de sector is ook het besef ingedaald dat het toezicht beter moet. Om die reden werd vier jaar geleden de Nederlandse Vereniging Toezicht Cultuur opgericht. "Een beweging," zo typeert voorzitter Jolande Sap het platform met ongeveer tweehonderd leden van circa twintig instellingen. "We willen de kwaliteit van toezicht versterken van binnenuit. Dat doen we door ervaring en kennis te delen."

Een les die NVTC-leden leren, is dat raden van toezicht niet eenzijdig moeten vertrouwen op informatie die directeuren verschaffen, maar zelf een 'actieve haalplicht' hebben. Ze mogen anderzijds weer niet op de stoel van de directeur gaan zitten. Gebrek aan transparantie en belangenverstrengelingen zijn ook bekende valkuilen. "Met verzamelaars in je raad van toezicht heb je als museum al snel de schijn tegen je," constateert Sap. "Verder is diversiteit belangrijk. Zes ceo's in een raad van toezicht is vragen om problemen."

Zichtbaar en aanspreekbaar
Er worden steeds zwaardere eisen gesteld aan toezichthouders. De vraag dringt zich op of leden van een raad van toezicht, die nu onbezoldigd werken of een kleine vergoeding krijgen, net als commissarissen betaald moeten worden.

"Marktconform is niet realistisch en ongewenst voor de cultuursector," denkt Rienk Goodijk, bijzonder hoogleraar governance in de (semi)publieke sector aan de VU. "Maar een redelijke vergoeding maakt wel dat het niet meer vrijblijvend is. De raad van toezicht moet zichtbaar en aanspreekbaar zijn als dingen misgaan."

Demeester, die zelf ook in twee raden van toezicht zit, heeft twijfels bij betaalde toezichthouders. "In een raad van toezicht zijn de werkzaamheden vaak niet evenredig verdeeld. Moet je sommige leden dan meer gaan betalen dan anderen?"

Ze ziet eerder mogelijkheden om de aanstellingsprocedure van de directeur te verbeteren. "De raad van toezicht stelt de directeur aan, maar de leden weten vaak niet hoe je een museum runt. Toch is dat het begin van de werkrelatie tussen directeur en raad van toezicht."

Lees ook onze recensie: Een collectie waarmee Ruf haar stempel heeft gedrukt

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden