Plus Achtergrond

When They See Us is veel meer dan een journalistieke reconstructie

Hoe konden vijf zwarte tieners ten onrechte worden veroordeeld voor een gewelddadige verkrachting in Central Park in 1989? De Netflix-reconstructie When They See Us neemt de kijker mee terug naar een hevig verdeeld en door criminaliteit geteisterd New York.

Still uit When They See Us, over vijf jongens die ten onrechte veroordeeld zijn voor een groepsverkrachting in Central Park. Beeld Atsushi Nishijima/Netflix

Het lijkt al een eeuwigheid geleden, maar in de jaren tachtig werd New York geteisterd door een golf van criminaliteit. Voor New Yorkers was het nieuws daarover uitgegroeid tot een grimmige dagelijkse routine. Maar die gewenning maakte plaats voor een collectieve shocktoestand toen op een lentenacht in 1989 in Central Park een zwaargewonde jonge witte vrouw werd aangetroffen. Ze was tijdens het joggen overvallen, gruwelijk mishandeld en verkracht. Een groepsverkrachting door vijf zwarte jongens, concludeerden de media nadat de politie de eerste arrestaties had verricht.

Een destijds buiten New York nog niet zo bekende projectontwikkelaar genaamd Donald Trump spuwde zijn woede in paginagrote advertenties in kranten: ‘Geloof me, ik haat de mensen die dit meisje overvielen en bruut verkrachtten.’

Meer dan boosheid

“Het is meer dan boosheid,” zei Trump op een drukbezochte persconferentie. “Het is haat, en ik wil dat de maatschappij ze haat.” Zijn wens werd verhoord, althans voor lange tijd.

De nieuwe, vierdelige Netflix-serie When They See Us, geregisseerd door Ava DuVernay, is gebaseerd op de levens van de jongens die vele jaren in gevangenissen doorbrachten voordat hun onschuld werd vastgesteld.

Het slachtoffer was de 28-jarige Trisha Meili. Haar ernstig toegetakelde lichaam lag op korte afstand van een weg die veel werd gebruikt door joggers. Ze was verkracht, haar schedel op twee plaatsen ingeslagen. Bloed was uit haar hoofdwonden de modder ingesijpeld.

Weken later was Meili in staat om enigszins met de buitenwereld te communiceren. Ze kon zich echter niets herinneren van die avond. Maar de vijf jongens, tussen 14 en 16 jaar, hadden volgens de politie zo goed als bekend. Ze heetten Korey Wise, Yusuf Salaam, Raymond Santana, Antron McCray en Kevin Richardson. Ze waren die avond in het park met een los-vaste groep van een dertigtal jongeren. Sommigen hadden rottigheid uitgehaald. Ze probeerden een dakloze zijn eten af te pakken, vielen fietsers lastig en mishandelden een man bij The Reservoir, de grootste waterpartij.

De vijf arrestanten beschreven een en ander nauwkeurig; sommigen gaven toe te hebben meegedaan, anderen zeiden slechts te hebben toegekeken. Maar hun latere bekentenissen over de aanval op de jogger rammelden. Waar, wanneer? Allemaal zeiden ze iets anders.

When They See Us wekt hier ten onrechte de indruk dat de ondervragers meteen merkten dat ze de verkeerden voor zich hadden. Wel wordt duidelijk dat mensen in 1989 weinig belangstelling hadden voor de zwakke punten in de bekentenissen. De meesten geloofden dat meedogenloze tieners om beurten de jonge vrouw hadden verkracht en voor dood hadden achtergelaten. Het was de tijd dat New York murw werd gebeukt met verhalen over zijn eigen slechtheid. In die jaren werd in de stad elke dag om de vijf uur een moord gepleegd, verkrachtingen waren bijna tweemaal zo frequent. Om de vijf of zes minuten werd iemand beroofd.

Roedel wolven

Maar de aanval in Central Park was van een andere orde. Volgens toenmalig burgemeester Edward Koch pasten de bekentenissen van de vijf tieners in het script van de bijzonder gewelddadige film A Clockwork Orange. The New York Post schreef dat een bende ‘met voorbedachten rade’ een vrouw had aangevallen, en niet een of ander gestoord individu. Dat was nog het meest verbijsterende. ‘Hoe is het mogelijk dat kennelijk goed aangepaste jongeren veranderen in een woeste roedel wolven?’, vroeg The New York Times in een commentaar.

Het slachtoffer was wit, de verdachten zwart. ‘Als de oudste van die roedel wordt opgehangen in Central Park en de anderen naakt met een zweep worden afgeranseld en naar de gevangenis gestuurd,’ schreef de columnist Patrick ­Buchanan. ‘Zal het park weer veilig zijn voor vrouwen.’ Zonder het met zoveel woorden te zeggen, refereerde hij aan de straf in zuidelijke staten voor zwarte mannen die blanke vrouwen iets hebben aangedaan, of daarvan worden verdacht. Een advertentie van Donald Trump had als kop: ‘Bring back the death penalty.’

Maar de jongens trokken hun bekentenissen in. Die hadden ze onder dwang afgelegd, zeiden ze. Volgens aanklagers waren de ouders van drie van de verdachten bij verhoren aanwezig geweest. Hoe kon dan sprake zijn van dwang? When They See Us maakt echter duidelijk dat de ouders lang niet bij alle verhoren waren.

Tijdens de zittingsdagen betoogden rivaliserende demonstranten bij het gerechtsgebouw. Sommigen eisten castratie van alle verdachten en scholden ze uit voor ‘animals’. Dominee Al Sharpton en zijn aanhangers trokken de geloofwaardigheid van het slachtoffer in twijfel.

Trisha Meili zag ter zitting kans een verklaring af te leggen. Het was alsof ze net was weggegrist voor de poorten van de dood, waar ze delen van haar vroegere leven had moeten achterlaten. Ze was haar reukvermogen kwijt en kon niet meer goed zien en praten. Nog steeds wist ze zich niets van de misdaad te herinneren.

Haren op de kleding

Bij haar verklaring hielden mensen in de rechtszaal de adem in. Maar gaandeweg bleken ­experts niet in staat om ook maar het geringste bewijs te leveren dat de verdachten iets met de aanval te maken hadden, of dat daarbij meer dan een persoon betrokken was. Toch beweerde de aanklager dat haren van Meili waren aangetroffen op kleding van de jongens.

Ze zaten 6 tot 13 jaar in de gevangenis, maar hadden misschien eerder vrij kunnen komen als ze bij de reclassering spijt hadden betuigd. Ze bleven echter ontkennen en gaven alleen toe dat ze die late avond in Central Park wat rotzooi hadden geschopt.

DNA-proeven toonden jaren later het ongelijk aan van de aanklager: op de kleding van de jongens zaten geen haren van het slachtoffer. Dat bleek in 2002 bij het onderzoek naar de moordenaar en serieverkrachter Mathias Reyes, die een straf uitzat van 33 jaar tot levenslang voor andere misdaden. Reyes had justitie vanuit de gevangenis gemeld dat hij het was die Meili had ­aangevallen. Alleen Reyes’ DNA werd aangetroffen.

Uit het onderzoek bleek verder dat Reyes altijd alleen op pad ging om vrouwen als prooi uit te kiezen. Hij en de vijf aanvankelijke verdachten kenden elkaar niet. Twee dagen voor zijn aanval op Meili had Reyes een andere vrouw in het park verkracht. In de daaropvolgende drie maanden verkrachtte hij vier anderen, een van hen kwam om.

In 2002 werden de vonnissen van de vijf jongens vernietigd. Twaalf jaar later betaalde de stad New York de voormalige verdachten 41 miljoen dollar schadevergoeding, ruim 36 miljoen euro.

De politie van New York heeft zich nooit helemaal kunnen neerleggen bij de vrijspraak. Een politieverslag over de zaak heeft als kern dat de schuld van de Central Park Five weliswaar niet onomstotelijk vaststaat, maar dat zij er zijdelings toch iets mee te maken konden hebben.

When They See Us is veel meer dan een journalistieke reconstructie. De kijker keert terug naar een tijd waarin New York langdurig en diep was gespleten. Veel politici, andere gezagsdragers, rechters en aanklagers moeten toegeven dat ze slecht werk hebben geleverd.

Haatreacties en boycot

De mini-serie When They See Us, sinds deze maand te zien op Netflix, heeft heel wat stof doen opwaaien. Donald Trump is hevig bekritiseerd vanwege de advertentie die hij plaatste om de doodstraf weer in te voeren, maar de concrete gevolgen zijn het grootst voor officieren van justitie Linda Fairstein en Elizabeth Lederer, de drijvende krachten achter de veroordeling van het onschuldige vijftal. Fairstein groeide de afgelopen decennia uit tot een beroemdheid – na haar baan bij justitie werd ze succesvol thrillerschrijver. Sinds When They See Us online staat is er opgeroepen haar boeken te boycotten, heeft haar uitgever haar laten vallen en voelde modeblad Glamour zich genoodzaakt te melden dat ze haar met de kennis van nu nooit zouden kronen tot ‘Vrouw van het Jaar’ – wat ze deden in 1993.

Vanwege de enorme kritiek is ze met al haar nevenfuncties gestopt en na haatreacties heeft ze al haar socialemedia-­accounts verwijderd – hoewel ze wel beweert dat er veel niet klopt aan de serie, en afgeschilderd is als een ‘evil mastermind’. Nadat woedende kijkers allerlei petities opzetten om Lederer te laten ontslaan als professor aan de Columbia University, stapte zij donderdag zelf op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden