PlusInterview

Wetenschapsjournalist Diederik Jekel: ‘Mijn programma is helaas wel een wittemannenparade’

Wetenschapsjournalist Diederik Jekel (37) laat in zijn nieuwe programma Jekels jacht zien dat wetenschappers geen mythische figuren zijn, maar gewone mensen met onzekerheden die jarenlang zwoegen op uitvindingen. ‘Als je weet hoe iets in elkaar zit, begrijp je het beter.’

Raounak Khaddari
Diederik Jekel: 'Er wordt veel onzin verkondigd, maar je moet kunnen herkennen dát het onzin is.' Beeld NTR
Diederik Jekel: 'Er wordt veel onzin verkondigd, maar je moet kunnen herkennen dát het onzin is.'Beeld NTR

Noem vijf Nederlandse muzikanten, vijf influencers en vijf voetballers. Gelukt? Waarschijnlijk wel. Maar als wetenschapsjournalist en presentator Diederik Jekel iemand vraagt vijf Nederlandse wetenschappers te noemen, wordt het vaak lastig. Dat is eigenlijk heel gek, vindt hij. “De mensen die ons leven op allerlei vlakken beïnvloed hebben, kennen we niet.”

Misschien zeggen de namen wel wat: Cornelis Drebbel? De uitvinder van de duikboot en naamgever van een straat in Amsterdam-Oost. Antoni van Leeuwenhoek is de uitvinder van de microscoop, naar wie een ziekenhuis is vernoemd, en Christophorus Buys Ballot leverde het bewijs voor het dopplereffect (het fenomeen waarbij geluid of licht uit een bewegende bron voor een stilstaande waarnemer van frequentie verandert) en kreeg een universiteitsgebouw in Utrecht naar hem genoemd.

Jekel neemt niets wat om hem heen gebeurt voor lief. Hij weet hoe ongelooflijk veel werk het is om ‘dingen te doen’. Voor zijn achtdelige wetenschapsserie die zaterdag van start gaat herhaalde hij tot in detail acht experimenten uit de Nederlandse geschiedenis. Hoe kan het dat we met een echo kunnen meten hoe goed de bloeddoorstroming is? Hoe werd de telescoop uitgevonden? En hoe kunnen we MRI-scans maken in ziekenhuizen? Het zijn geen wonderen, verzekert Jekel.

“Bij wetenschap zie je vaak alleen het eindresultaat, waardoor het een onhaalbaar iets wordt. Dan lijkt het een wonder, tot je ziet wat er allemaal aan vooraf is gegaan. Er is stapje voor stapje jaren hard aan gewerkt.” Jekel wil laten zien hoe wetenschappers te werk gingen. Hoe een formule waar ze jarenlang – soms hun leven lang – aan werkten ons leven nu dagelijks beïnvloedt.

Waarom wilt u dat?

“Om meerdere redenen. In de eerste plaats omdat ik het leuk vind om verhalen te vertellen, maar ook omdat ik weet dat als je weet hoe iets in elkaar zit, je het beter begrijpt.”

“Een voorbeeld: ik weet wanneer een onderzoek goed of slecht is, omdat ik weet hoe onderzoek doen werkt. Daardoor kan ik zelf inschatten of bepaald nieuws bullshit is. Een bullshitdetector was eeuwen geleden overigens veel gemakkelijker dan nu. De wereld is nu complexer en ingewikkelder en we krijgen via allerlei kanalen informatie. Er wordt ook veel onzin verkondigd, maar je moet kunnen herkennen dát het onzin is. Ook op persoonlijk vlak kan dat helpen. Vaak zijn dingen minder eng of frustrerend als je begrijpt wat er aan de hand is.”

Het programma lijkt niet over wetenschap voor beginners te gaan. Hoe zorgt u ervoor dat bijvoorbeeld de theorie achter de onderzeeboot voor iedereen te begrijpen is?

“Door helemaal terug te gaan naar het begin. Ik laat het harde werk van de wetenschappers zien. Hoe ze stapje voor stapje verder kwamen. Ik ga nog een keer door de aantekeningenboekjes van de wetenschappers en probeer elke stap zelf na te doen. Daardoor wordt het hele experiment tastbaar en snap je waarom iemand een bepaalde kant op is gegaan. Het wordt heel menselijk. Ik heb bijvoorbeeld het vriendenboekje van een burgemeester uit Harderwijk die de handtekening van Stevin en van Galileo had. En Galileo had nog een klein tekeningetje gemaakt van Jupiter en de maantjes die hij zelf ontdekt had. Ik laat zien dat wetenschappers geen mythische figuren zijn, maar gewoon mensen met onzekerheden zoals jij en ik. Sommige wetenschappers hebben eindeloos hard gezwoegd, anderen waren mateloos intelligent en allemaal hebben ze het verschil gemaakt.”

“En ik stel vragen die iedereen kan stellen. Hele simpele vragen zoals: waarom is de lucht blauw? Waarom schijnt de zon? Dat zijn simpele vragen waar sommige mensen niet meer over nadenken, maar dat zijn heel goede wetenschappelijke vragen. Door die vragen te stellen en op onderzoek uit te gaan, zie je ook wat de wetenschappers deden: zij gingen op zoek naar antwoorden op hun vragen.”

Is een nieuwe uitvinding volgens u altijd waardevol?

“Niet direct. Het is goed om ons te blijven afvragen hoe we iets willen maken of gebruiken. Sociale media is bijvoorbeeld een vloek en een zegen tegelijk. Dat geldt eigenlijk voor alle uitvindingen. We moeten nadenken over waarom we iets willen. Verder nadenken over hoe iedereen gebruik kan maken van uitvindingen en vooruitgang niet alleen bereikbaar is voor de rijkere mens.”

U heeft onderzocht wat wetenschappers hebben achtergelaten op deze wereld. Wat wilt u zelf achterlaten?

Na een korte stilte: “Goh, dat is een mooie en moeilijke vraag. Nu ben ik precies aan het doen waar ik gelukkig van word. Ik ben me heel bewust van mijn positie en mijn leven. Ik heb een fijn leven. Ik heb al de grootste mazzel in de wereld: ik ben een witte heteroseksuele man met een goed stel hersenen die woont in een ontzettend fijn land. Dat maakt dingen in mijn leven zoveel gemakkelijker. En ik hoop dat kinderen me op een gegeven moment gegund zijn.”

“In de politiek zou ik nog wel een keer willen kijken of ik daar ergens mee kan helpen. Ik maak me grote zorgen om de kloof tussen arm en rijk die in ons land alsmaar groter wordt. Er ontstaan bubbels waardoor mensen steeds minder met elkaar te doen hebben. Vroeger ging je naar de kerk en dan had je daar alleen katholieken of alleen protestanten, maar je had wel een verticale representatie: van de dakloze tot de burgemeester. Nu zie je meer een horizontale opstelling ontstaan in onze samenleving, met weinig begrip. We hadden het over de uitvindingen net: we moeten ook een manier uitvinden om weer samen te leven. Ik vind niet dat we goed bezig zijn met voor elkaar zorgen nu.”

“Ook als we kijken naar ons klimaatprobleem: de rekening komt bij de armsten terecht. De aardgasprijs gaat omhoog. Ik als welgestelde televisienerd merk daar weinig van, maar er zijn mensen die zich vreselijk zorgen moeten maken en met de handen in het haar zitten. De energietransitie gaat eraan komen. En we kunnen niet zeggen: we doen het niet, want het huidige systeem houdt op. Elk jaar dat we niets veranderen, is een jaar dat we mensen niet helpen om er samen uit te komen.”

U heeft altijd ‘ideetjes’. Wat is uw volgende programma-idee?

“Het probleem van dit programma is dat het een grote wittemannenparade is. We hebben heel erg ons best gedaan om dat te voorkomen. Vrouwen krijgen tot op de dag van vandaag minder kansen, en zeker vroeger was dat zo. Toen was het nog heftiger. Ik wil me misschien meer focussen op dat soort verhalen; vertellen wat vrouwen niet konden doen. En ik wil nog iets doen met mensen uit het buitenland, dat zou ook leuk zijn. Ik heb inderdaad nog heel wat ideetjes. Eerst genieten van dit programma.”

Zit u zaterdag naar uw eigen programma te kijken?

“Ik vind het heel moeilijk om naar mezelf te kijken, maar dit wil ik wel zien. Beat the champions, een quizprogramma op RTL4 waarin ik meedoe, vind ik moeilijk om te zien. Ik zie dat ik dingen anders had kunnen doen. Dus het is zeker niet: o laat ik even naar mezelf kijken, maar dit programma wil ik zien. Dus, ja!”

Jekels jacht, vanaf zaterdag 5 februari om 19.50 uur bij de NTR op NPO 2

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden