Plus

Weids! in Stedelijk Museum Alkmaar: Slingeren langs de polders

Het polderlandschap van Noord-Holland met zijn rechte lijnen en hoekige percelen is al eeuwen een dankbaar onderwerp voor kunstenaars. Expositie Weids! toont wat nu dreigt te verdwijnen.

Gezicht op de duinen bij Bergen, Bernardus Gerardus ten Berge,  1856. Beeld Stedelijk Museum Alkmaar
Gezicht op de duinen bij Bergen, Bernardus Gerardus ten Berge, 1856.Beeld Stedelijk Museum Alkmaar

Noord-Holland heeft de oudste polders ter wereld. Tussen 1612 en 1645 werden zo’n beetje alle grote meren in de provincie drooggemalen. Het landschap dat dit opleverde, met zijn rechte lijnen en hoekige percelen, werd in 1680 voor het eerst topografisch vastgelegd. Het Hoogheemraadschap maakt tot op de dag van vandaag gebruik van die ‘moederkaart’. Wie hem in de entree van de tentoonstelling Weids! naast een hedendaagse luchtfoto ziet hangen, moet constateren dat er verbazingwekkend weinig is veranderd.

Vanuit de lucht dan.

Tijdens het ritje per auto of trein van Amsterdam naar het Stedelijk Museum Alkmaar dienen zich op maaiveldniveau immers wel de gevolgen aan van industrialisatie en sterke bevolkingsgroei. Het is nog geen Belgische wanorde, maar op veel plekken is de oorspronkelijke logica van het landschap aangetast. Het is niet voor niets dat de afzwaaiend rijksbouwmeester Floris Alkemade in zijn recente essay De toekomst van Nederland waarschuwt tegen ‘verdozing’ door distributiecentra en het volbouwen van weilanden.

Dat geeft deze op het eerste gezicht nostalgische expositie een hoogst actuele lading. De kunstwerken herinneren ons eraan hoe bijzonder het polderlandschap is en dat we dit culturele erfgoed niet als vanzelfsprekend moeten zien. Weids! slingert langs verschillende aspecten van de Noord-Hollandse buitenruimte.

Zo komende duinen aan bod aan de hand van Claes Jacobsz van der Hecks 17de-eeuwse gezicht op Egmond aan Zee, dat tegenwoordig meer landinwaarts ligt. Een 3,5 eeuw jonger werk van Friso ten Holt is minder strak gebonden aan een specifieke locatie. Met zijn wittinten, horizontale strepen en paarsige lucht wekt het vooral een winterse sfeer op.

Cultuurlandschap bij uitstek

Omdat het om cultuurlandschap bij uitstek gaat, is het logisch dat ook de gebouwde omgeving aan bod komt. Illustrator Joost Veerkamp voegt er nog een laag aan toe door Gemaal Lely, een wit gevaarte in nieuwe zakelijkheidstijl, af te beelden met een Citroën DS op de voorgrond en een man met hoed op het hoekje. In het licht van een volle maan wordt de Wieringermeer het decor voor een film noir.

Veel nuchterder is de veelal naturalistische weergave van stolpboerderijen. Deze vierkante gebouwen waarin mens, vee en voorraden onder één dak zijn ondergebracht, domineerden vroeger het uitzicht. Nu zijn er van deze ‘piramiden van het Noorden’ nog een paar duizend over.

Stilistisch is deze expositie lekker divers. Paul Overhaus’ bijna archetypische lage horizon met enorme wolkenpartij erboven, als een royale toef slagroom op een pannenkoek, oogt woest fris. Jaap Min dompelt zijn weilanden echter onder in het donkerste groen, waardoor een beklemmend sfeertje ontstaat. En Bij Doris Groeneveld verraadt de bijna schematische manier waarop hij een dijk in een waterig zonnetje neerzet zijn vroegere werk in de scheepsbouw. Een mooie vondst zijn de landkaartjes naast voorstellingen waarvan te achterhalen was welke locatie ze verbeelden. Een kegelvorm geeft de kijkrichting aan van de kunstenaar. Sommige van die plekken zijn onherroepelijk veranderd.

Veranderend uitzicht

Waar Pieter Plas in de 19de eeuw een melkende boerin naast een slootje schilderde, staat nu de stadswijk Overdie. Ook vroeger was men zich er al van bewust dat het uitzicht mogelijk verandert of zelfs verdwijnt. Het stadsbestuur van Alkmaar vroeg in 1638 Hendrick Cornelisz Vroom een stadsgezicht vanaf het Schermeer te schilderen. Dat moest hij wel uit het geheugen doen en met behulp van schetsen. Het water was een jaar eerder al weggepompt.

Weids! Het Noord-Hollandse landschap verbeeld

Stedelijk Museum Alkmaar, t/m 22/8

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden