PlusAchtergrond

Wegkijken van Warsan Shire’s debuutbundel is onmogelijk, zelfs als je dat soms zou willen

Huiselijk geweld, vrouwenbesnijdenis, geroddel over ‘de sletten’ van de familie. In haar debuutbundel Zegen de dochter dicht de Somalisch-Britse Warsan Shire onder meer over de misogyne cultuur in haar geboorteland. De bundel is nu naar het Nederlands vertaald door Radna Fabias.

Dieuwertje Mertens
In haar dichtbundel Zegen de dochter bekritiseert Warsan Shire de misogyne Somalische cultuur, waarin vrouwen ondergeschikt zijn en vrouwenbesnijdenis nog aan de orde van de dag is.  Beeld Getty Images
In haar dichtbundel Zegen de dochter bekritiseert Warsan Shire de misogyne Somalische cultuur, waarin vrouwen ondergeschikt zijn en vrouwenbesnijdenis nog aan de orde van de dag is.Beeld Getty Images

Warsan Shire (33) werd geboren in Kenia als kind van Somalische ouders, maar groeide op in Engeland. De dichter kreeg internationale bekendheid nadat ze mee had gewerkt als tekstschrijver aan verschillende nummers op Beyoncés album Lemonade (2016). Naar verluidt zou Beyoncés aandacht zijn getrokken door het gedicht For women who are difficult to love (you are a horse running alone and he tries to tame you/ compares you to an impossible highway/ to a burning house).

Wat Shire’s stempel op het album is? Vrijwel alle verontrustende zinnen zijn afkomstig van haar, zoals van het nummer Anger: If it’s what you truly want... I can wear her skin over mine. Her hair over mine. Her hands as gloves. Her teeth as confetti. Her scalp, a cap. We can pose for a photograph, all three of us.’

In haar debuutdichtbundel Zegen de dochter, naar het Nederlands vertaald door Radna Fabias (1983), bekritiseert Shire de misogyne Somalische cultuur, waarin vrouwen ondergeschikt zijn en vrouwenbesnijdenis nog aan de orde van de dag is.

Haar eigen leven en dat van migranten, meisjes en moeders uit haar omgeving staat centraal in de gedichten. De wereld die Shire schetst is er een van ongelukkige vrouwen, opgesloten in hun lichaam, en van teleurgestelde mannen die gedreven worden door hun lusten. De bundel bestaat uit vier delen: What doesn’t kill you, This is not a love song, Are you there, God? en Testament.

Bitter, boos of strijdvaardig

Er worden heel wat zegeningen uitgesproken in de bundel. Niet alleen de dochter wordt gezegend, ook de kamelen, de sharmuto (slet), hooyo’s (moeders, red.) kohl-omrande ogen, Grace Jones en ‘dit huis’; synoniem voor het lichaam van het lyrisch ik. ‘Moeder zegt dat er in alle vrouwen afgesloten kamers zitten/ Soms komen de mannen – met sleutels/ soms komen de mannen – met hamers.’ De zegeningen mogen bitter, boos en strijdvaardig worden geïnterpreteerd.

Shire breekt met veel (traditionele) poëzieopvattingen, maar komt ook met veel weg. Ze is vaak letterlijk en direct, maar wisselt dit gelukkig af met beeldspraak en het achterwege laten van informatie en uitleg, waardoor de lezer de gebeurtenissen zelf zal moeten invullen.

Aan de gedichten kun je aflezen dat ze in eerste instantie voor het podium geschreven zijn. De vorm maakt regelmatig een wat willekeurige indruk, met uitzondering van het ijzersterke gedicht Achterwaarts, waarin twee strofes gespiegeld onder elkaar zijn gezet en die opnieuw begint vanaf de slotzin. De geweldsdaden van de stiefvader die de verteller een bloedneus sloeg en haar zwangere moeder de trap af gooide, worden ongedaan gemaakt; papa wordt teruggehaald.

Het gedicht eindigt met dezelfde zin als waarmee dat begon: ‘Het gedicht kan ermee beginnen dat hij achterwaarts een kamer binnenloopt.’ Shire weet hoe ze de lezer mee moet nemen in een verhaal: ze creëert spanning en tegenstellingen en zaait verwarring.

De ‘ingreep’

Neem bijvoorbeeld De Abubakr-meisjes zijn veranderd (een understatement): ‘De zomer dat de Abubakr-meisjes weer thuiskomen, zitten we/ in een kring bij de appelboom/ in hun moeders tuin.’ Met die appelboom verwijst ze naar de erfzonde. ‘Dochter is een synoniem van verrader/ mompelt hun vader/ in zijn slaap’, waarmee hij de verwijzing naar Eva nog eens benadrukt.

Een van de meisjes corrigeert de wijdbeens zittende verteller: ‘Zit als een meisje’. Aan een ander die voor het eerst ongesteld is geworden vraagt de verteller: ‘Hoe voelde het?’. De vraag blijft hangen in de lucht.

De dichter vervolgt: ‘Na de ingreep, leren de meisjes weer lopen, zeemeerminnen/ met nieuwe benen, de zachte knieën knikkend onder/ hun rauwe zondeloze lichamen/ We liggen naast elkaar in bed, houden spiegels/ voor de monden van onze rokken/ vergelijken onze wonden’.

Aan de besnijdenis, discreet ‘ingreep’ genoemd, worden verder geen woorden vuil gemaakt. Die ‘zeemeerminnen’ en ‘monden van onze rokken’ zijn heel sterke beelden.

Wel verdriet, geen medelijden

In Zegen de qumayo (wreed persoon) wordt er lelijk geroddeld over de sletten in de familie en gegist ‘naar wier maagdenvlies in het donker sist/ van roze naar zwart verschiet’/ (...) waarlijk, je leven is tot de rand gevuld met verdriet, we hebben gezien hoe/ de liefde je langzaam verliet, evenwel/ bidden we voor je genezing, bitch’.

De gedichten kennen wel verdriet – dit wordt vaak benoemd – maar er is geen ruimte voor medelijden. Shire laat de wonden zien, ze duwt ze in het gezicht van de lezer: hier, kijk maar. Die directheid zorgt ervoor dat we het hoofd niet kunnen afwenden.

Warsan Shire trad over de hele wereld op met haar gedichten en gaf eerder twee poëziepamfletten uit. Voor ze debuteerde won ze de African Poetry Prize. Ze woont nu met haar man en twee dochters in Los Angeles. Beeld Getty Images
Warsan Shire trad over de hele wereld op met haar gedichten en gaf eerder twee poëziepamfletten uit. Voor ze debuteerde won ze de African Poetry Prize. Ze woont nu met haar man en twee dochters in Los Angeles.Beeld Getty Images

De bundel is doordrenkt van Somalische en islamitische woorden, die achter in de bundel in een verklarende woordenlijst vertaald zijn. Grove, alledaagse en formele taal wisselen elkaar af. Er zijn verwijzingen naar popliedjes en televisieseries.

In ‘Verdrinken in Dawson’s Creek’ staat een Somalische vrouw centraal van wie het stoffelijk overschot in 2010 in Washington State werd gevonden. Ze werd jarenlang abusievelijk als wit geïdentificeerd. Shire laat haar haar verhaal doen: ‘Iets achtervolgt mij naakt en bloedvoets/ door het bos, iets met sterke armen/ duwt mijn hoofd onder koud kreekwater.’ ‘Bloedvoets’ als variatie op ‘blootsvoets’ is mooi vertaald door Fabias.

Onvergetelijk debuut

Wat de vertaling van Fabias precies met de gedichten heeft gedaan, is aan de hand van de bundel niet te herleiden. Waarom koos de uitgever ervoor om de oorspronkelijke, Engelstalige gedichten van Shire niet op te nemen in de bundel?

Fabias liet al eerder zien een bekwaam vertaler te zijn met onder meer prachtige vertalingen van de gedichten van Louise Glück. Toch wil je als lezer zien waar een andere keus is gemaakt, omdat ritme of rijm ergens bijvoorbeeld moeilijk te handhaven waren.

Toch is Zegen de dochter ook in vertaling een onvergetelijk debuut, waar je niet van weg kunt kijken, zelfs al zou je dat af en toe wel willen. In het slotgedicht leest een nagelstyliste de hand van de verteller – dochters zijn op komst. ‘Ik word wakker, terwijl het tweede meisje/ met het hoofd omhoog mijn keel in kruipt – een bloem, bloeiend/ uit het gat van mijn gezicht’.

Zegen de dochter (Warsan Shire), vertaald door Radna Fabias, Das Mag Uitgevers, 94 blz., € 19,99 Beeld
Zegen de dochter (Warsan Shire), vertaald door Radna Fabias, Das Mag Uitgevers, 94 blz., € 19,99
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden