Plus

Wat is toch de magie achter de Matthäus-Passion?

Duizenden mensen bezoeken in deze weken voor Pasen een uitvoering van de Matthäus-Passion. Wat is toch de magie achter Bachs magnum opus? Kenner Jos van Veldhoven over 'de wereld van Bach'.

Een traditie voorafgaand aan Pasen: de Matthäus-Passion in de Grote Kerk van Naarden Beeld Wouter Jansen

Jos van Veldhoven vroeg kunstenares Marte Röling twee jaar geleden een portret te schilderen van Johann Sebastian Bach (1685-1750), de componist aan wie de artistiek leider van de Nederlandse Bachvereniging inmiddels zijn halve leven wijdt. "Het hangt in mijn studeerkamer. En aldus kijkt Bach mij dagelijks streng op de vingers," zegt Van Veldhoven (64).

Het zijn, zoals altijd voor Pasen, hectische tijden voor de Nederlandse Bachvereniging. De paasviering in ons land is niet compleet zonder de uitvoering van de Matthäus-Passion, het magnum opus van de Duitse componist.

Nogal strikte traditie

De laatste jaren is zelfs sprake van een heuse hausse als het gaat om het monumentale werk. De Bachvereniging, anno 1921, voerde de Matthäus in 1922 voor de eerste keer uit, in de Grote Kerk van Naarden, waar het een traditie is geworden.

Dit jaar spelen en zingen onder gastdirigent Václav Luks het orkest en koor van de vereniging tot en met 15 april in Naarden, maar ook in den lande. En het loopt storm - een storm die overigens voor Pasen weer luwt.

"Wij kennen in Nederland een grote Matthäus-traditie en die is nogal strikt. Het werk moet per se voor Pasen worden uitgevoerd. Een beetje calvinistisch inderdaad. In andere landen gebeurt dat gedurende het hele jaar."

Ongelooflijke schatkamer
Van Veldhoven is dé Bachkenner van Nederland. Hij staat met Johann Sebastian op en gaat met hem naar bed. Glimlachend: "Laat ik zeggen dat mijn passie dominant is, maar voor mijn vrouw niet vermoeiend."
Dagelijks verricht hij studie naar de barokcomponist. "Je moet eerlijk over Bach zijn - er zit een drempeltje voor. Maar als je eenmaal zijn wereld instapt, wil je er niet meer uit weg."

"Mensen die van hem zijn gaan houden, laten hem nimmer los. Die ontdekken zo'n ongelooflijke schatkamer, dat je hem op nagenoeg alle muzieklijstjes bovenaan vindt. De aria Erbarme dich, mein Gott uit de Matthäus staat steevast op één in de klassieke Top 1000."

Van Veldhoven heeft inmiddels vele honderden keren de Matthäus-Passion, die het lijdensverhaal van Jezus Christus vertelt, uitgevoerd. Waar komt volgens hem de almaar toenemende interesse voor het monumentale oratorium - dat bijna drie uur duurt en dat rond deze tijd door vele ensembles in ons land wordt uitgevoerd - vandaan?

Muziek die hoop brengt
"In de eerste plaats is het een heel goed stuk. Bovendien een werk waarin zo ongeveer alle menselijke emoties zijn ondergebracht. Jezus is bang, eenzaam, heeft verdriet en vraagt zich af wanneer het lijden voorbij is. Er is pijn, Maria ziet haar zoon aan het kruis sterven. Het zit allemaal in dat evangelie."

Hij meent dat de Matthäus-Passion, hoewel een uiterst (protestants) religieus werk, door moderne mensen nauwelijks meer met God en het instituut kerk en geloof wordt verbonden.

Jos van Veldhoven: dirigent, Bachkenner en muzikaal leider van de Nederlandse Bachvereniging Beeld Anja van Wijgerden

"Een kleine minderheid van de Nederlanders gaat nog naar de kerk. Voor veel mensen die de Matthäus bijwonen, is het muziek die hun hoop, troost, vrede of rust brengt. Het ontstijgt de Bijbelse thematiek."

Op rij één
Het bestaan vol Bach dat Van Veldhoven leidt, resulteerde in het prestigieuze project All of Bach - uniek in de wereld - waarbij sinds 2014 elke vrijdag een nieuwe opname van een van de 1080 werken van Bach op Allofbach.com verschijnt. Uitgevoerd door de Bachvereniging en talloze gastmusici.

"Je zit daarbij als bezoeker op rij één qua beeld en geluid. Er kijken wereldwijd miljoenen mensen naar. En hoe mooi is het dat een organist, die normaal gesproken in een kerk voor tachtig mannen van zekere leeftijd musiceert, ineens een publiek van tienduizenden heeft?"

Een missionaris vindt Van Veldhoven zichzelf niet. Evenmin een purist. "Al verzin ik graag dingen om mensen de wereld van Bach in te trekken." Dat doet de vereniging bijvoorbeeld met een ingekorte versie van de Matthäus voor jongeren.

Geen heiligschennis
"Dat vind ik geen heiligschennis. Mensen die op het Vrijthof André Rieu een bewerkt stuk van Bach horen spelen, kunnen denken: hé, dat is toch heel mooie muziek. Zo kan het beginnen. Vrij naar een Japans spreekwoord: als Bach een berg is, maak het niet uit langs welke kant je hem beklimt."

De ideale Matthäus bestaat volgens hem niet. "Wij kunnen het stuk helemaal niet uitvoeren zoals Bach het had gewild, want dat weten we helemaal niet. Vele zaken blijven daardoor in het midden: hoe snel, hoe hard en hoe het geïnstrumenteerd zou moeten worden."

"Doordat we niet meer in de achttiende eeuw leven, zitten de uitvoeringen van de Matthäus boordevol met compromissen. Wij gebruiken nu vrouwenstemmen, dat was destijds niet het geval. Of een kistorgel, terwijl Bach grote instrumenten gebruikte. Veel van de tempo's tijdens de concerten worden gehanteerd om indruk te maken op het eigentijdse publiek."

Elke keer ontdekt Van Veldhoven weer nieuwe lagen in de muziek van Bach, de man met zijn witte pruik en bepaald norse gezichtsuitdrukking.
Dat geldt ook voor de Matthäus. "Ik begin elke opvoering met een schone lei. Probeer me voor te stellen hoe Bach een maagdelijk wit papier voor zich had en begon te schrijven. Waarom die noten? Waarom in die toonsoort? Waarom dit motief?"

"Maar Bach legt nooit iets uit. Eigenlijk moet je het maar uitzoeken. En die zoektocht is voor mij nog lang niet voorbij."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden