Tv vooraf

Was de beroemde dirigent Willem Mengelberg toch minder ‘fout’ in WO II dan gedacht?

Dirigent Willem Mengelberg was een omstreden man door zijn houding tijdens de Duitse bezetting. De tv-documentaire De lijst van Mengelberg, die dinsdag wordt uitgezonden, roept de vraag op of het geen tijd is voor rehabilitatie.

Paul Brill (l), Aat Tromp (m) en Helly Oestreicher voor het schilderij van Mengelberg in het Concertgebouw. Beeld EO
Paul Brill (l), Aat Tromp (m) en Helly Oestreicher voor het schilderij van Mengelberg in het Concertgebouw.Beeld EO

Willem Mengelberg was een van de beroemdste dirigenten van zijn tijd. Gedurende zijn vijftig jaar bij het Concertgebouworkest, waar hij in 1895 als 24-jarige aantrad, kneedde hij een van de allerbeste orkesten.

Een andere kant van Mengelberg is minder onomstreden. Dat heeft te maken met zijn lankmoedige, zelfs laakbare houding tijdens de Duitse bezetting, die hem het predicaat ‘fout’ opleverden. Na de bevrijding legde de Eereraad voor de muziek hem een dirigeerverbod voor het leven op, later teruggebracht tot zes jaar. Drie maanden voordat die termijn afliep, stierf Mengelberg in in Zwitserland, eenzaam, berooid en zich wentelend in verongelijktheid over een lot dat hij niet aan zijn handelen wenste toe te schrijven.

Naar hem is nog altijd geen straat, plein of laan vernoemd. Dit zal voorlopig ook niet gebeuren, ook al omdat musicoloog Frits Zwart in zijn voortreffelijke tweedelige biografie heeft aangetoond dat het met de Duitsgezindheid van Mengelberg nog erger gesteld was dan we al wisten. Toch zit er ook een andere kant aan de man. Hij heeft zich ook ingespannen om het leven te redden van Joodse musici in zijn orkest en van Joden die een beroep op hem deden. Jaap van Eyck heeft er een documentaire over gemaakt: De lijst van Mengelberg.

Lijst bestond niet

Met die titel, naar analogie van de film Schindler’s List, suggereert Van Eyck dat er een lijst bestond met namen van mensen die Mengelberg een gruwelijk lot wist te besparen. Maar dat is niet zo. “Die lijst bestaat helemaal niet,” zegt muziekhistorica Pauline Micheels in de documentaire. “Het waren incidentele acties die wel of niet iets hebben opgeleverd. Maar zeker hebben mensen aan hem hun leven te danken.”

Mengelberg kwam in actie toen de bezetter eiste dat het Concertgebouworkest zich van zijn Joodse musici zou ontdoen. Dat waren er zestien. Mengelberg stapte vervolgens naar Seyss-Inquart, de topnazi in Nederland, maar die wilde geen uitzonderingen maken. Om Mengelberg tegemoet te komen zei Seyss dat hij ‘er drie mocht houden’. Onder hen was cellist Samuel Brill. Diens zoon Paul Brill, die indirect zijn leven aan de dirigent dankt, was de instigator van de documentaire.

Mengelberg kreeg Seyss zover dat de resterende dertien musici op de lijst van Frederiks belandden. Frederiks was de secretaris-generaal van Binnenlandse Zaken, die deportatie voorkwam van Joden die van gewicht waren in de wetenschap en de cultuur. Zij gingen niet naar Westerbork, maar naar kasteel De Schaffelaar bij Barneveld.

In de film komen Brill en lotgenoten aan het woord. Om allerlei redenen zijn hun verhalen schrijnend, zeker ook omdat de ‘Barneveldgroep’ het er zoveel beter vanaf bracht dan de Joden die niet tot de maatschappelijke elite behoorden.

Het oordeel van de nabestaanden over Mengelberg is milder dan dat van de Ereraad, die in 1945 meende dat de dirigent zijn joodse musici alleen uit eigenbelang had gered.

Verdient de dirigent een rehabilitatie? “Op het menselijke vlak wel,” zegt Paul Brill. “Naar mijn gevoel wel,” zegt Aart Tromp, “maar wat kun je zeggen van iemand als die je leven heeft gered?” Frits Zwart zorgt voor de nuance: “Het is mij tegengevallen dat Mengelberg nooit heeft gereflecteerd op het lot van de Joden en van de Nederlanders en toch vooral met zijn eigen leven bezig is geweest.”

De lijst van Mengelberg, dinsdag 4 mei om 22.45 uur bij de EO op NPO 2.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden