Plus

Wanneer wordt kunst propaganda?

Met vijf exposities rond het thema migratie neemt het Stedelijk Museum onder directeur Beatrix Ruf stelling tegen het populisme. De vraag is hoe betrokken musea mogen zijn.

Refugee Nation Flag van kunstenaar Yara Said, in mei in het Stedelijk Museum Beeld Angela Luna

Met meerdere exposities rond het thema migratie wil directeur Beatrix Ruf van het Stedelijk Museum tegenwicht bieden aan het populisme. Het museum behoort volgens haar een 'politieke ruimte' te zijn, waarin betrokkenheid wordt getoond met de huidige maatschappij. En migratie, aldus het persbericht van het Stedelijk, is een hot topic in het publieke debat.

Maar hoe ver mag die betrokkenheid gaan? Moet een museum zich wel zo nadrukkelijk mengen in het politieke debat?

'Beeldende kunst kan ontroeren, verheffen, choqueren, discussies losmaken,' reageert chef Kennis en cultuur Bram Hahn in Elsevier. 'Maar een, voor bijna de helft met gemeenschapsgeld gefinancierd, museum dat een stroom aan zorgvuldig gekozen, eenzijdige beelden voorschotelt om de gedachten van het publiek bij te sturen - daar is een woord voor: propaganda.'

Een klein projectje
Ho ho, maant filosoof Maarten Doorman, we moeten de dingen wel een beetje in de juiste verhouding zien. "Ten eerste: het gaat om twee zaaltjes, een klein projectje tussen veel grote tentoonstellingen. En ten tweede: politiek en hedendaagse kunst zijn al sinds de jaren zestig nauw verweven, je bent naïef als je denkt dat engagement en kunst niet bij elkaar horen. Het is de afgelopen jaren alleen maar toegenomen."

Doorman schreef daarover vorig jaar het boek De Navel van Daphne. "Kijk naar de belangrijkste internationale tentoonstellingen, Documenta in Kassel en de Biennale in Venetië, die staan bol van de politiek. In titels, benadering, thematiek, kunstenaars - je kunt er gewoon niet omheen.

'Ai Wei Wei is wat engagement betreft wereldkampioen' Beeld Getty Images

Ruf heeft die politieke link nu misschien een beetje geaccentueerd, maar ze doet niets nieuws. Ook in het Stedelijk zijn veel meer politieke tentoonstellingen geweest - denk aan de video-installaties van Aernout Mik: ook zeer geëngageerde, politiek relevante kunst."

Officiële ideologie
Ook Joes Segal, auteur van Kunst en Politiek (2015) en hoofdconservator van het Wende Museum in Los Angeles, vindt de term propaganda te ver gaan. "Nieuw is politiek in het museum zeker niet, kijk alleen al naar het zeer recente verleden. Sinds de verkiezing van Trump hebben talloze Amerikaanse musea acties ondernomen. Zo verving het MoMA in New York Europese kunstwerken door die van kunstenaars uit landen die door Trumps 'muslim ban' waren getroffen."

Volgens Segal hebben musea altijd een politieke rol gespeeld. "Maar dan andersom: ze bevestigden de staatsideologie, in plaats van die te bekritiseren. In nazi-Duitsland of in China onder Mao werd kunst geacht de officiële ideologie te verbeelden.

Maar er is altijd wel een link tussen kunst en politiek, of het nou de artistieke intentie is van de kunstenaar, de interpretatie van de criticus of het gebruik en misbruik van kunst voor politieke propagandadoeleinden."

Choqueren, ironie, cynisme
Het is voor kunstenaars gaandeweg moeilijker geworden de urgentie van hun kunst duidelijk te maken, zegt Doorman. "Waarom zou je in de ultieme, gedigitaliseerde en gemedialiseerde beeldenstroom van deze tijd nog beeldende kunst maken? Ze kiezen verschillende strategieën.

Choqueren, zoals bijvoorbeeld Damien Hirst; ironie of cynisme, zoals Jeff Koons. Maar het derde antwoord, maatschappelijke betrokkenheid, vind ik de meest lovenswaardige en interessante. Iemand als Ai Wei Wei is wat dat betreft wereldkampioen, een fantastisch voorbeeld van een geëngageerd kunstenaar die heel overtuigend politieke kunst maakt die nergens zomaar propaganda wordt."

Meestal is het de kunstenaar die politiek kleur bekent. Maar het is het museum dat diezelfde kunstenaar een podium geeft en daarmee het debat bepaalt.

Of de museumdirecteur zich daar nu onomwonden over uitspreekt of niet.

The World Belongs to the Early Risers, medio 2017 in het Stedelijk Museum Beeld Barbara Visser

Taco Dibbits, directeur Rijksmuseum
"Wij zijn er voor iedereen, van de SP tot de PVV. Het Rijksmuseum is geen politieke plek. Dat moet ook niet, want we denken op de lange termijn. Voor hedendaagse kunst, zoals in het Stedelijk, vind ik het anders. Moderne kunst heeft een andere functie, dus ik snap Beatrix Ruf wel. Aan het Rijksmuseum is het echter de taak om kunst met de geschiedenis van Nederland te verbinden."

"In de aanloop naar de inauguratie van Donald Trump was er in Amerika een manifest dat opriep de deuren van musea gesloten te houden op de dag van de inauguratie. Dat vind ik dus het laatste wat een rijksmuseum zou moeten doen. De tentoonstelling die we in 2020 maken over het Nederlandse slavernijverleden is geen politieke keuze, maar een maatschappelijke. Slavernij zit in de vezels van ons land."

"Het hoort erbij om dat te laten zien. Het kan natuurlijk wel dat verschillende bezoekers de ene tentoonstelling interessanter vinden dan de andere. Kritiek zoals deze week werd geuit in NRC op onze tentoonstelling Goede Hoop (over Zuid-Afrika en Nederland) vind ik goed."

"Een museum moet daarvoor openstaan. We hadden de tentoonstelling ook op een andere manier kunnen maken, maar het gaat hier over 400 jaar aan geschiedenis, dus dan moet je keuzes maken. De keuzes die we hebben gemaakt, daar staan we achter."

Marloes Krijnen, directeur Foam
"Ik vind dat een museum zich politiek mag uitspreken. Wij hebben bijna ieder jaar een tentoonstelling over een politiek onderwerp. Dat past bij Foam. Voor het Stedelijk is dat misschien nieuw, maar voor ons niet. Een recent project in samenwerking met de Duitse kunstenaar Wolfgang Tillmans is een voorbeeld. Hij wil in elk Europees land waar verkiezingen zijn het belang van Europa onderstrepen."

"Hij vroeg ons voor onze verkiezingen of we een bijdrage wilden leveren. We hebben toen in twee dagen tijd ruimte voor hem gemaakt. Medewerkers die rondleidingen deden voor scholieren, hebben we geïnstrueerd dat ze Tillmans verhaal goed overbrengen. Het feit dat wij zeggen 'Europa is belangrijk' is natuurlijk een stellingname. Maar ik denk niet dat je daarmee mensen uitsluit. Als je iets toont, kunnen bezoekers er ook zelf een mening over vormen."

Judikje Kiers, directeur Amsterdam Museum
"Ons museum heeft een traditie van maatschappelijke thema's. In 1985 hadden we hier al een tentoonstelling over culturen in de stad. De gedachte was dat nieuwkomers van alle tijden zijn. Is dat politiek? Voor ons is het essentieel dat iedereen zich in Amsterdam thuis voelt."

"De tentoonstelling Hollanders van de Gouden Eeuw laat onder andere zien dat we daarover nadenken. Na de start vroegen we ons af of het te veel een uiting was van de grootsheid van Amsterdam. Daarom geven we ruimte aan een ander perspectief. Onlangs werd er een film opgenomen waarin een Kabramasker, een vooroudermasker, danst tussen de schutterstukken."

"Bij de opmerking van Beatrix Ruf over populisme is het belangrijk om te bedenken dat angst en woede aan populisme ten grondslag liggen. Ik denk dat we daarom vooral mensen bijeen moeten brengen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden