Plus

Waarom de Nieuwe Kerk nooit een toren heeft gekregen

Gezichtsbepalend had hij moeten worden, de 115 meter hoge toren van de Nieuwe Kerk. Over waarom hij er nooit is gekomen, heeft bouwhistoricus Gabri van Tussenbroek een boek geschreven.

Ets (ca. 1640-1662) met de toren van de Nieuwe Kerk zoals die had moeten worden, naast het nieuwe stadhuis en de Waag Beeld Collectie Stadsarchief Amsterdam

Gabri van Tussenbroek probeert boven het helse lawaai van de kermis op de Dam uit te komen. Hij staat bij de voorgevel van de Nieuwe Kerk op de Nieuwezijds Voorburgwal. "In 1645 was men van plan hier een toren van 115 meter te bouwen. Die toren van de Nieuwe Kerk zou meteen de hoogste van Nederland zijn geweest."

Even verderop, in het reuzenrad, hebben de kermisgangers een mooi zicht over Amsterdam. Niet veel van die kijkers zullen weten dat er op een steenworp afstand al een paar eeuwen een toren had kunnen staan met een veel beter uitzicht.

Bouwvallen
De toren is er niet gekomen. Het verhaal is door Gabri van Tussenbroek, bouwhistoricus en hoogleraar stedelijke identiteit en monumenten aan de UvA, opgetekend in het boek De toren van de Gouden Eeuw. Hij geeft een kleine rondleiding.

"Op 11 januari 1645 zijn loodgieters op het dak van de Nieuwe Kerk aan het werk. Er staat een straffe oostenwind. Een vonk, en er ontstaat brand. Om drie uur in de middag stort het dak in. Nu staan er twee bouwvallen dicht bij elkaar, want het oude stadhuis uit de veertiende eeuw is een aftands gebouw."

"De gevel staat scheef en het geheel maakt een afgetrapte indruk. Amsterdam is dan, in het midden van de zeventiende eeuw, op het hoogtepunt van zijn macht. Dus worden er grootse plannen gemaakt voor een nieuw stadhuis. En burgemeester Willem ­Backer brengt het plan in voor die grote toren van de Nieuwe Kerk."

Hoogwaardig steenhouwwerk
Van Tussenbroek wijst om zich heen. Een deel van de voorgevel van de Nieuwe Kerk is een deel van de voet van de toren waarvan het fundament in de zomer van 1647 gereed was. "Het grondoppervlak van die toren zou twintig bij twintig meter meten, daar is nu nog maar een deel van over. 6363 Scandinavische heipalen gingen hier de grond in om die 115 meter hoge toren te funderen. En er werden 1,3 miljoen bakstenen aangevoerd."

Er gaat een deurtje open, en Van Tussenbroek neemt ons mee de trappen op door de torenvoet met prachtig, hoogwaardig steenhouwwerk. En dan staan we op het dak van de torenvoet, en vertelt Van Tussenbroek waarom de bouw niet is afgerond.

"In die tijd had Amsterdam vier burgemeesters, en Willem Backer maakte zich als enige echt hard voor die toren. Na de vrede van Münster, die in 1648 een eind aan de Tachtigjarige Oorlog maakte, werd meer ingezet op de bouw van een nieuw stadhuis. Bovendien werd ­Backer naar Den Haag gestuurd om daar de belangen van Amsterdam te behartigen. In 1651 was hij weer terug, en die toren had er nog steeds kunnen komen, als er in 1652 niet een paar cruciale dingen waren gebeurd."

Brand in het stadhuis
Van Tussenbroek vertelt over de grote brand in het oude stadhuis, waarna alles op alles werd gezet om een nieuw, prestigieus stadhuis neer te zetten (het huidige Paleis op de Dam). De Eerste Engels-Nederlandse Oorlog brak uit, en geld voor de bouw van de toren ging in die oorlog. In 1652 overleed Backer, de grote voorvechter van de toren. Van Tussenbroek: "In 1783 werd een deel van de torenvoet gesloopt voor het verkeer, in 1910 werd besloten het restant te laten staan."

In het zeer boeiende De toren van Amsterdam wordt de geschiedenis van de toren uitgebreid uit de doeken gedaan en staan veel afbeeldingen hoe die toren het aanzicht van de Dam zou veranderen. Een toren die hoog boven de kermisattracties zou hebben uitgestoken.

Gabi van Tussenbroek: De Toren van de Gouden Eeuw. €24,99. 368 blz. Beeld Prometheus
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden