Plus

Waarheen vaart het Scheepvaartmuseum?

Wat is het voornaamste doel van het Scheepvaartmuseum: geld verdienen of de geschiedenis levend houden? De directie en andere betrokkenen komen er al vijf jaar niet uit. 'Ze vechten elkaar de tent uit.'

Niet alle medewerkers waren blij met de verhuur van het Scheepvaartmuseum voor het Nederlandse voorzitterschap van de EU. Beeld anp

Het 'zeewaartse verhaal' van Nederland. Dat gaat het Scheepvaartmuseum vertellen vanaf 2011, als het museum na vier lange renovatie­jaren (kosten: 58 miljoen euro) feestelijk wordt heropend. Een verhaal dat de identiteit van Nederland benadrukt als internationaal georiënteerde, ondernemende handelsnatie.

De stemming is euforisch onder de 120 medewerkers. Kritiek op de vermeende pretparkformule wordt weggewoven met een verwijzing naar de hoge bezoekersaantallen.

Onduidelijkheid
Maar al kort na de opening doemt in de beleving van het personeel een 'zwart gat' op. Het zeewaartse verhaal mist een uitwerking. De betekenis voor de programmering is onduidelijk. Er is behoefte aan een 'stip op de horizon', zo staat in een vorige maand afgerond intern rapport van een adviesbureau, dat op verzoek van de ondernemingsraad de situatie bij het museum heeft onderzocht en talloze medewerkers heeft gesproken.

De top van het museum functioneert al jaren niet goed. 'De indruk is dat deze driehoofdige directie eigenlijk nooit als directieteam heeft gefunctioneerd,' schrijven de rapporteurs over de bestuurders die er vanaf 2011 zitten.

Zakelijk directeur Karin Brandt stapt begin 2014 op, na een conflict over de koers. Ze wil een grotere rol voor de commerciële tak van het museum, waar geld wordt verdiend met zaalverhuur en catering van feesten en partijen. Algemeen directeur Willem Bijleveld daarentegen beschouwt de commerciële afdeling vooral als dienend aan het museum.

Bijlevelds visie lijkt de doorslag te geven. Maar veel beslissingen wijzen nadien de andere kant op, zoals de verhuur van het museum voor het Nederlandse voorzitterschap van de Europese Unie. De meerwaarde is niet iedereen in het museum duidelijk.

Blockbustertentoonstellingen
De koersdiscussie vormt ook een scheidslijn tussen twee aan het museum verbonden instellingen: de Vereeniging Nederlandsch Historisch Scheepvaartmuseum, officieel eigenaar van de collectie, en Het Compagnie Fonds, in 2008 opgericht om rijke particuliere sponsors te trekken. "Ze vechten elkaar de tent uit," aldus een ingewijde over die twee clubs. De Vereeniging ziet het museum vooral als plek waar geïnteresseerden historische atlassen en scheepskaarten kunnen bewonderen, Het Compagnie Fonds wil mee in de vaart der volkeren, inclusief blockbustertentoonstellingen en bijzondere aankopen.

Het is, in de omfloerste bewoordingen van het rapport, 'een complexe omgeving' voor de directie. Het wordt nog ingewikkelder als in het najaar van 2014 een saneringsronde op een veto van het UWV stuit. Er is op dat moment bij het personeel sprake van 'gebrek aan vertrouwen, weinig samenwerking en gevoelens van onzekerheid en onveiligheid.'

Nieuwe directeur
In die situatie is volgens de rapporteurs behoefte aan 'bindend leiderschap'. Maar die eigenschap maakt geen deel uit van de in zeer ­algemene bewoordingen opgestelde profielschets die de raad van toezicht maakt voor een nieuwe algemeen directeur. De keuze valt op politica Pauline Krikke, zonder enige ervaring in de cultuursector.

Ondanks de grote interne problemen krijgt de oud-VVD-wethouder in Amsterdam (1996-2001) en oud-burgemeester van Arnhem (2001-2013) bij haar aantreden in oktober 2014 geen specifieke opdracht mee van de toezichthouders. Ze ontpopt zich tot tegendeel van een bindend leider. Krikke besteedt nauwelijks aandacht aan de interne organisatie. Knelpunten worden op zijn best 'hapsnap' opgelost.

Krikke is vooral buitenshuis, zonder dat medewerkers weten wat ze uitspookt. Ze heeft allerlei nevenfuncties, zoals het lidmaatschap voor de Eerste Kamer. Tegelijkertijd trekt ze een groot deel van de besluitvorming naar zich toe.

Eigenlijk functioneert ze nog als burgemeester, staat in het rapport. Maar in het museum heeft ze niet zoals in Arnhem een gemeente­secretaris naast zich, die zich bekommert om de interne organisatie.

Intimiderend
Personeel is bang voor Krikkes 'zeer directe wijze van aanspreken'. Medewerkers vinden haar solistisch, schofferend en intimiderend. Slechts een enkeling durft Krikke hierop aan te spreken.

Ondertussen blijft de raad van toezicht op afstand. Pas in september 2015 vormt de raad in overleg met de directie een 'strategiecommissie'. Het personeel wordt hierover 'niet of nauwelijks geïnformeerd'. Voor de medewerkers zijn de toezichthouders onzichtbaar.

Al in de zomer 2015 van beseft het managementteam dat verdere samenwerking met Krikke onmogelijk is. Het duurt tot november voordat ze de confrontatie met haar aandurven. De wijze waarop verdient niet de schoonheidsprijs, aldus het rapport. Ze verwoorden hun grieven in een brief aan Krikke en zeggen het vertrouwen op in een vergadering. Een werkwijze die door Krikke 'als onheus [zal] zijn ervaren,' denken de rapporteurs. Een paar weken later ruimt de VVD-bestuurder het veld.

Opluchting
Hans Gerson, gepensioneerd topambtenaar bij de gemeente Amsterdam en ex-wethouder, neemt vanaf december 2015 het directeurschap waar. Dat leidt tot 'opluchting' en nieuwe energie. Hij herintroduceert de onder Krikke afgeschafte maandelijkse medewerkersbijeenkomsten, waarin ze worden bijgepraat. Ook zet hij vaart achter een cruciale subsidieaanvraag die onder Krikke maar niet van de grond kwam, ondanks waarschuwingen van managers.

Toch zou het onverstandig zijn over te gaan tot de orde van de dag, waarschuwt het rapport. Gerson heeft een '(positief) noodverband' gelegd. Als interim-directeur is hij niet de aangewezen man om een nieuwe koers te ontwikkelen. En de knelpunten in het museum zijn niet veroorzaakt door Krikke, al heeft ze ze wel versterkt. Al vóór haar komst worstelden medewerkers met de vraag naar de missie van het museum. 'Zijn we er voor feesten en partijen of staat de museale functie voorop?'

De nieuwe directeur Michael Huijser, die 1 juli aantreedt, moet die vraag gaan beantwoorden.

Dit artikel is mede gebaseerd op het rapport Bestuur en management bij het Scheepvaartmuseum van ­bureau Basis & Beleid.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden