PlusBeeldspraak

Waar moet je het zoeken in onveilige tijden? In de natuur, net als Ofelia in Pan’s Labyrinth

Een terugkeer van middeleeuwse opvattingen in oorlogstijd noopt tot een vlucht in de natuur, met Ofelia uit Pan’s Labyrinth van regisseur Guillermo del Toro.

Bart van der Put
Ofelia (Ivana Baquero) vindt haar boom in Pan’s Labyrinth. Beeld Alamy
Ofelia (Ivana Baquero) vindt haar boom in Pan’s Labyrinth.Beeld Alamy

Het regende al dagen clusterbommen en mortiergranaten op de steden in Oekraïne, toen er in het Schotse parlement een formeel excuus voor de middeleeuwse heksenjachten werd uitgesproken. Op Internationale Vrouwendag bepleitte premier Nicola Sturgeon een postuum eerherstel voor de meer dan vierduizend slachtoffers van de verfoeide heksenwet van 1563. De eerste executie voor duivelsaanbidding en hekserij vond plaats in 1479, de laatste werd in 1727 voltrokken. De heksenjachten in Schotland behoorden tot de omvangrijkste uit de Europese geschiedenis.

Sturgeon benadrukte dat de onderliggende vrouwenhaat in Schotland niet tot het verleden behoort. Een postuum eerherstel voor slachtoffers van een historische misdaad is geen loos gebaar. Het is ook een intentieverklaring: dit mag nooit meer gebeuren. Maar er worden in de moderne wereld nog steeds vrouwen en meisjes vervolgd voor vermeende hekserij of duivelsaanbidding. Het blijft belangrijk om die misstanden te benoemen en er serieus werk van te maken.

De complotdenkers die zich in de pandemie roeren, betichten hun tegenstanders achteloos van satanisme en bloedoffers, alsof er niets is veranderd. De heropleving van het middeleeuwse bijgeloof kan deels worden toegeschreven aan de desinformatie van trollen op de sociale media, die voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 verklaarden dat kandidaat Hillary Clinton baby’s verslond om Satan te behagen. Het Amerikaanse onderzoek naar de herkomst van de lastercampagne wees naar Russische bronnen.

De recente beschuldigingen van nazisme, genocide en fascisme aan het adres van de Oekraïense premier en diens democratisch gekozen regering maken duidelijk dat de Russische staat nog steeds fabeltjes verspreidt om de volksstemming te beïnvloeden. Kwaadspreken is van alle tijden, maar het bereik van laster en verdachtmakingen is in het desinformatietijdperk groter dan ooit. Dat maakt de kans dat de oorlog zich verder zal verspreiden ook groter.

Fabelachtige thematiek

De kleine Ofelia is nog maar 10 jaar oud, maar ze zou bij een berechting op een heksentribunaal ongetwijfeld op de brandstapel eindigen. De heldin in Guillermo del Toro’s El laberinto del fauno (Pan’s Labyrinth, 2006) heult met de dieren in het Spaanse bos en voert opdrachten uit die haar door een gehoornde faun op bokkenpoten worden ingefluisterd.

Haar moeder gaat gebukt onder een pijnlijke zwangerschap, maar die last wordt draaglijker wanneer Ofelia op aanraden van de faun een alruinwortel onder het bed plaatst. Wanneer haar stiefvader het wortelmannetje ontdekt, ontsteekt hij in blinde woede. In het fascistische Spanje anno 1944 is geen plaats voor die flauwekul en al helemaal niet in het huis van een kapitein in het falangistenleger van generaal Franco.

De Mexicaan Del Toro richtte zich eerder op het beladen Spaanse verleden met El espinazo del diablo (The Devil’s Backbone, 2001), waarin een jongetje anno 1939 in een weeshuis op een geest stuit terwijl er buiten de muren een burgeroorlog wordt beslecht. De Spaanse tragedies van Del Toro zijn complementair door de historische setting en de fabelachtige thematiek.

De film met de faun is geen traditionele vervolgfilm, maar belicht het Spaanse fascisme dat in de voorganger opkomt vanuit een vrouwelijk perspectief. Mannen nemen levens, met bruut geweld en wapentuig. Vrouwen geven leven, want dat is de natuur.

Dat biologische gegeven krijgt een wonderlijke weerslag in Del Toro’s vormgeving, waarin baarmoederlijke symboliek een leidraad is. Voor haar eerste opdracht kruipt Ofelia door een spleet in een eeuwenoude vijgenboom alsof ze zich in de baarmoeder van het bos terugtrekt, ongezien en afgeschermd voor de grote boze buitenwereld. Ze moet er met een monsterlijke pad afrekenen om een gouden sleutel te bemachtigen en de stervende boom te redden.

Het slotbeeld van de film toont een ontluikende bloesem op de vijgenboom: de kleine Ofelia heeft het dorre hout weer tot leven gebracht. De bloem wordt door de verteller een spoor van haar opmerkelijke aanwezigheid genoemd: ‘alleen zichtbaar voor degenen die weten waar ze moeten kijken’.

Geveld door stormen

Na twee jaar in de pandemie, na de hevige stormen en met de onophoudelijke gruwelen van de oorlog, loopt de emmer over. Daarom is het lastig te bedenken waar je het nog zoeken moet. In China laait het virus weer op. In Oekraïne blijven de bommen vallen. In Moskou broedt een potentaat op zijn volgende slag. Maar in Schotland worden excuses uitgesproken. Er is waardering voor ‘degenen die weten waar ze moeten kijken’. Voor de mensen die in donkere tijden met de dieren in het bos heulen en zich om een oude boom bekommeren.

In navolging van Ofelia zocht ik mijn heil bij een gekoesterde oude boom die door de stormen werd geveld. Bij de eerste tekenen van de lente gaf de schors nog genoeg insecten prijs om twee groene spechten een buffet te bieden. Ze waren fabelachtig mooi.

Dat wordt nog wat met die twee, de komende maanden!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden