Plus

Waar leed Van Gogh precies aan?

Wat bewoog Vincent van Gogh ertoe zijn linkeroor af te snijden? Analytisch tekentherapeut Wanda Dondorp analyseert zijn werken van De Waanzin Nabij. Van Gogh en Zijn Ziekte.

Boomwortels, olieverf op doek, juli 1890 Beeld Vincent van Gogh

Kunstenaar Vincent van Gogh zat met een aantal problemen, dat is bekend. Zijn vele aanvallen van waanzin en daaropvolgende opnames, en het verlies van zijn oor getuigen daarvan. Maar waar leed Van Gogh precies aan?

Borderline, narcisme, of was hij psychotisch? Het Van Gogh Museum wijdt er een expositie aan: De Waanzin Nabij. Van Gogh en Zijn Ziekte. Analytisch tekentherapeut Wanda Dondorp (68) bespreekt een aantal werken die daar vanaf morgen te zien zijn.

Topje van de ijsberg
"Mensen hebben een secundair en primair niveau van functioneren, te vergelijken met het topje van een ijsberg en de enorme rots die onder water ligt," zegt Dondorp. "Tijdens gesprekken horen we alleen het topje. In tekeningen zie je vaak de hele rots."

Dondorp ontwikkelde daarom de analytische tekentherapie. De cliënten krijgen bij het begin van een behandeling een set kleurpotloden en een opdracht mee: teken je gezin van herkomst. "In dat beeld worden onbewust veel dingen vastgelegd waarmee mensen zitten. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het perspectief: wanneer je een afbeelding tekent 'zoals je het ziet', betekent dit dat je in verbinding staat met je gevoel. Maar wanneer je van bovenaf tekent, duidt dat op afstand. Datzelfde geldt voor dingen die niet worden ingekleurd."

Geheel onschuldig is de behandeling niet. "Het is over het algemeen geen goed idee om iemand met een persoonlijkheidsstoornis veel te laten tekenen. Zo iemand kan met de beelden aan de haal gaan en de waan versterken. Een tekening wordt dan een verzwaring van de problematiek."

Zelfportret als schilder, 1887 Beeld Vincent van Gogh

Scheermes
Van Gogh bleef flink tekenen. Hielp dat mee aan zijn aftakeling? Niet per se, aldus Dondorp. "Hij heeft altijd heldere, aardse beelden gemaakt: een veld, een straat, een huis. Misschien deed hij dat om met beide benen op de grond te blijven staan. Hij tekende ook liever niet abstract: ik denk dat abstracties voor hem angstaanjagend konden zijn."

Waarschijnlijk omdat het zijn wanen versterkte - had Van Gogh dan toch een persoonlijkheidsstoornis? Dondorp durft het niet te zeggen. "Een belangrijk onderdeel van tekentherapie is het bespreken van de tekeningen. Dat kan niet meer."

Ruzie
Er is weinig bekend over wat in Van Gogh omging vlak voordat hij zijn oor afsneed. Zeker is dat hij ruzie had met de Franse kunstenaar Paul Gauguin, van wie Van Gogh een groot bewonderaar was.

Gauguin moest een voortrekker zijn van de kunstenaarskolonie die Van Gogh wilde stichten, maar de twee hadden heftige discussies over welke kunstenaars de beste waren en welke richting de kunst op moest. Na een heel felle ruzie, 's avonds laat 23 december 1888, bedreigde Van Gogh Gauguin met een scheermes. Gauguin liep weg.

Waarschuwing
"Het scheermes was een waarschuwing: het was menens. Maar Van Gogh kon in de communicatie met Gauguin zijn boosheid moeilijk kwijt. Dan slaat die woede terug op jezelf." Hij stortte in. Met dat scheermes sneed hij zijn oor af. Hij begon te hallucineren, was niet meer aanspreekbaar en werd opgenomen in het ziekenhuis.

Een week later schreef de kunstenaar alweer zijn eerste brief. Hij wilde zijn broer Theo geruststellen en vroeg nadrukkelijk aan Gauguin: 'Heb ik hem afgeschrikt? Wil je hem geruststellen voor mij? Zeg dat hij me moet schrijven en dat ik aan hem zal denken.' Dondorp: "Ik heb even gedacht dat hij romantische gevoelens had voor Gauguin, maar erotische gevoelens kwamen er waarschijnlijk niet bij kijken. Daar zijn te weinig aanwijzingen voor."

"Wel kun je je afvragen: in hoeverre had Van Gogh inzicht in mensen en begreep hij anderen? Doorzag hij dat Gauguin een man was die het niet zo serieus bedoelde? En voelde Van Gogh zich in zijn plannen wel serieus genomen door hem? Als je jouw levensdroom met iemand wilt verwezenlijken, zorg je er maar beter voor dat je weet wat voor vlees je in de kuip hebt. Dat heeft Van Gogh niet gedaan. Hij bleef daarin heel erg bij zichzelf."

Ingang van een steengroeve, 1889 Beeld Vincent van Gogh

Gearmde paren
Van Gogh schilderde Ingang van een Steengroeve toen hij weer een aanval voelde opkomen. Het schilderij was net af toen de situatie uit de hand liep. Dondorp: "Zijn onderwerpkeuze is typerend voor zijn gevoelswereld. Zijn werk is een projectie van wat hij denkt, vindt en voelt.

In een steengroeve daal je af naar een onprettig, donker gebied. Hoe voelde hij zich toen hij zijn 'steengroeve' in ging? Het schilderij symboliseert zijn angst voor weer een aanval."

Ondanks die angst bleef Van Gogh schilderen. "Het idee heerst dat mensen kunnen schilderen omdat ze gek zijn. Met andere woorden: je moet ze niet van de gekte verlossen, want dan maken ze niet meer zulke mooie kunstwerken. Daar geloof ik niets van: het is eerder desondanks. Ik heb kunstenaars in therapie gehad die na afloop veel betere werken maakten."

Onderwerpen van vroeger
Aan het einde van zijn lijdensweg zocht Van Gogh houvast en geborgenheid in zijn werk. Hij keerde terug naar zijn wortels en tekende onderwerpen van vroeger: gearmde paren, harde werkers en zaaiers. "Hij had graag een vrouw gehad en was gefascineerd door harde werkers, omdat zij net zo door het leven ploegden als hij. Van Gogh was een gevoelig, kwetsbaar en geremd mens met een laag zelfbeeld."

"In zijn kunstenaarschap voelde hij zich weinig gezien, ook door Gauguin, terwijl hij juist zo verlangde naar erkenning. Misschien zag hij zichzelf ook als zaaier, in die zin dat zijn schilderijen zaadjes waren die nog tot bloei moesten komen."

Boomwortels
Niet lang daarna schilderde Van Gogh Boomwortels. Het was het laatste schilderij waaraan hij aan werkte op de ochtend dat hij besloot een einde aan zijn leven te maken. Dondorp: "Een chaotisch werk, in tegenstelling tot zijn andere tekeningen. Symbolisch ook: hij sneed zijn wortels met familie en het leven door."

Sommige partijen van het werk zijn oningevuld. Op de middag van 27 juli 1890 schoot Van Gogh zichzelf door zijn buik. Twee dagen later overleed hij aan zijn verwondingen. Gauguin schreef aan Theo: 'Weet dat hij voor mij een oprechte vriend was, en dat hij een kunstenaar was, iets wat zeldzaam was in onze tijd.' Dondorp: "Had Gauguin dat nou maar wat eerder gezegd."

De Waanzin Nabij. Van Gogh en Zijn Ziekte: vanaf morgen tot en met 25 september in het Van Gogh Museum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden