PlusToekomstverhaal

W.F. Hermans, een visionair die zal worden herontdekt

Wat zal men in de toekomst vinden van Willem Frederik Hermans, die 1 september 1921 werd geboren? Hoogleraar biografie en Paroolrecensent Hans Renders geeft een antwoord in de inleiding van zijn bundel Hermans Honderd, die woensdag verschijnt. Hieronder staat een beknopte versie.

Hans Renders
Willem Frederik Hermans in 1967. Beeld ANP Kippa
Willem Frederik Hermans in 1967.Beeld ANP Kippa

Vorige week liep ik op de markt van nutteloze dingen toen mijn oog getrokken werd naar een kraampje met oude boeken. Je ziet ze bijna nooit meer, een stapeltje luxe prints bijeengehouden met een stuk karton waarop kunstenaars zich uitgeleefd hebben door er een tekening of gekke letters op te zetten. Ik weet dat ze uit een tijd stammen dat het nog heel gewoon was mensen te beledigen door zich voor iemand anders uit te geven of zelfs verhaaltjes te verzinnen die burgers tegen elkaar kunnen opzetten, of die kwetsend kunnen zijn.

Op de een of andere wijze blijf ik geïntrigeerd door dit soort perverse kunst, ja de schrijvers van dit soort producten werden in de vorige eeuw nog kunstenaars genoemd. Terwijl ik voor dat kraampje stond en het ene boek na het andere even oppakte, probeerde ik me voor te stellen wie toch Hella S. Haasse, Harry Mulisch of Willem Frederik Hermans waren. Waren ze echt zo nutteloos of zelfs gevaarlijk? Leefden ze door ­elkaar heen of waren ze gescheiden naar wat vroeger ‘man’ en ‘vrouw’ heette?

Op alle boeken waren stickertjes geplakt, soms met de disclaimer dat de auteur van een bepaald boek over Indonesië niet in dat land geboren was en het toch had gewaagd erover te schrijven, soms was het stickertekstje korter van stof: ‘gecanceld vanwege een tweet’. Weer een ander boek droeg het stempel ‘Pas op, N-woord’.

Gelukkig zijn we inmiddels gevrijwaard van onaangepaste schrijvers, maar ik werd toch nieuwsgierig toen ik twee boeken in een cassette zag met de titel Volledige werken Willem Frederik Hermans, op het ene deel stond 5 en op het andere 8. Achterin deel 5 zag ik dat deze cassettes deel uitmaakten van 24 delen van, ik schat, 600 of 800 velletjes elk, vol verzonnen ­korte verhalen, en als ze langer waren, noemde hij ze ‘romans’. Enkele delen bevatten opvattingen en meningen, heel parmantig ‘essays’ ­genoemd.

Hermans met Gerard van ’t Reve (l) op het Waterlooplein in 1954. Beeld
Hermans met Gerard van ’t Reve (l) op het Waterlooplein in 1954.

Geweldige schrijver

Toen ik de boeken optilde en wilde vragen hoeveel ze kostten, sprong de verkoper enthousiast op en zei: “Speciaal voor u heb ik er ook nog een boek bij van mensen die van alles óver deze ­Hermans hebben geschreven, ook op papier ­gedrukt en met een kartonnetje eromheen. U mag ze alle vier hebben voor 700 renminbi.”

Van onder de kraam haalde hij een boek ­tevoorschijn getiteld Hermans Honderd. De verkoper keek schichtig om zich heen. “Eigenlijk mag ik dit niet verkopen, want er is nog geen ­disclaimnumber voor aangevraagd. In dit boek staan ruim twintig longreads van tijdgenoten die deze Hermans een geweldige schrijver vonden. Nou ja, tijdgenoten, het boek verscheen 26 jaar na zijn dood.” “Maar waarom heet het dan Hermans Honderd,” vroeg ik. “Omdat het in 2021 honderd jaar geleden was dat deze schrijver werd geboren.”

Als er zo lang na zijn dood nog interesse voor zijn boeken was geweest, wilde ik weleens weten waarom. Toen de koop gesloten was, vroeg ik nog: “Waarom zijn deze boeken zo goedkoop?” “Ach, mevrouw, o sorry, ach burger, niemand leest het Nederlands nog, dus handel zit er niet meer in.” Gelukkig had ik van mijn grootouders nog wel Nederlands geleerd, nadat het op scholen was afgeschaft, en ik verheugde me op een ouderwets ontspannen weekend. Lezen van papier!

Eerst maar eens in boek 5 beginnen voordat ik anderen aan het woord liet over deze mij vol­komen onbekende Hermans. Het viel me al snel op dat alle teksten in dit deel al veel eerder gepubliceerd waren dan in deze Volledige werken, dit deel 5 was van 2013. Ik begon aan een longread, irritant dat er niet bij stond hoe long, dus wat de ingeschatte leestijd was, van deze titel, Onder professoren, voor het eerst verschenen in 1975. Dat is bijna anderhalve eeuw geleden!

Hooghartige hoogleraar

Het bleek een hilarische roman over het intellectuele klimaat aan de Rijksuniversiteit ­Groningen in de jaren zestig van de twintigste eeuw. Achter de satire gaat een hardnekkige strijd over Hermans’ dienstverband aan de ­universiteit schuil, hij werkte van 1952 tot 1973 als lector fysische geografie in Groningen. Door allerlei machinaties moest hij het veld ruimen en vertrok naar Parijs.

Deze kennis haal ik uit de toelichtingen bij deze herdruk in het vijfde deel van de Volledige werken; die zijn accuraat en goed gedocumenteerd. Inmiddels is de hele provincie Groningen, inclusief de vroegere hoofdstad met dezelfde naam, mét de universiteit, in een grote krater verdwenen.

Precies zoals Hermans geschreven heeft in Naar Magnitogorsk. Dat las ik in de Volledige werken deel 8 uit 2017, oorspronkelijk gepubliceerd in 1990. Vervang Magnitogorsk voor ­Groningen en je weet hoe het deze voormalige provinciestad is vergaan. Niemand die in ­Magnitogorsk of Groningen meer klaagt over bodemverzakkingen of het geologische ­instituut waar Hermans heeft gewerkt. In elk geval is er daar nu geen hooghartige hoogleraar en ook geen boek van Hermans meer te vinden. De stad is verzakt, ten prooi gevallen aan delfstofwinning.

Willem Frederik Hermans in Scandinavië. Beeld
Willem Frederik Hermans in Scandinavië.

De slimste mens

Die Hermans was een visionair. Wat een geweldige schrijver, en waarom heb ik nooit van hem gehoord terwijl ik toch wereldliteratuur heb ­gestudeerd? Na een beetje zoekwerk op het ­oude net, blijkt dat ik me niet hoef te schamen. Al in 2020, dus nog voordat de Volledige werken helemaal uitgegeven waren, was Hermans al vergeten.

Naar aanleiding van de verschijning van het twintigste deel, dat ik helaas niet meer in het ­datacenter vond, ging een verslaggever van een belangrijk televisieprogramma naar de Leiden University. Daar vertelde de hoogleraar moderne letterkunde (Hermans was nog maar 25 jaar daarvoor overleden) dat studenten het werk van Mulisch en Hermans niet meer wilden lezen omdat ze niet over vrouwen zouden hebben ­geschreven.

Dat klinkt raadselachtig. Blijkbaar werd er toen nog iets anders onder vrouwen verstaan dan tegenwoordig, want ik las ergens in de ­aantekeningen dat Hermans een longread van honderden vellen over een jonge vrouw heeft geschreven, Au pair getiteld. En Mulisch een longread onder de titel Twee vrouwen. Hoe dat te verklaren is, weet ik niet. Misschien gewoon onwetendheid, want in diezelfde maand was er een populaire kennisquiz op de televisie waar vragen van allerlei aard aan kandidaten werden gesteld. Het programma heette De slimste mens, en gek genoeg waren er in één week tijd van dit dagelijkse programma twee vragen over ­Hermans. Geen van de kandidaten bleek hem of zijn werk te kennen.

Hoewel een kleine schare getrouwen hard werkte om hem voor de vergetelheid te behoeden, is hij weggezakt in het collectieve geheugen. Zijn Volledige werken, keurig geannoteerd en prachtig uitgegeven, zijn geïllustreerde ­bibliografie, een Facebookpagina over ­Hermans, proefschriften en andere studies hebben daar niet veel aan veranderd.

Spottende toon

Maar wat heb ik met veel plezier die twee delen Volledige werken en die apart uitgegeven ­longread gelezen. Er zijn blijkbaar 24 delen van de Volledige werken, dat is veel. Maar het hadden nog meer delen kunnen zijn als Hermans’ wetenschappelijk publicaties erin hadden gestaan, een verboden toneelstuk en typoscripten die in 2021 nog in openbare archieven lagen. In Hermans Honderd lees ik dat Hermans op het eind van zijn leven manu- en typoscripten heeft vernietigd.

Ik vertelde erover aan een vriend (m/v), en die vroeg me: “Waarom ben je er zo door gegrepen?” Dat was een vraag die nog niet zo makkelijk te beantwoorden was. In elk geval het heldere taalgebruik. Hermans schreef precies wat hij ­bedoelde. Veel duidelijker dan tegenwoordig geschreven wordt. En nergens die irritante ­disclaimers. En wat me ook beviel is de wat spottende en soms ironische toon – een soort humor die in onze community niet meer herkend wordt.

Hermans ­Honderd

Jan Wim  Derks en René Hesselink
Uitgeverij IJzer
€29,50
350 blz.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden