Plus 4/5 mei-serie

Voorstelling over de ballerina van Auschwitz en Mengele

De 16-jarige Edith Eva Eger werd in Auschwitz gedwongen te dansen voor de sadistische kamparts Josef Mengele. Igone de Jongh en Pierre Bokma spelen er in Carré de voorstelling De Dans Ontsprongen over, die zich afspeelt tussen toen en nu.

Acteur Pierre Bokma en danseres Igone de Jongh tijdens de repetitie Beeld Altin Kaftira

De Dans Ontsprongen wordt gespeeld in de piste van Carré. Het publiek zit eromheen. Er is geen decor en er zijn geen historische beelden op de achtergrond. Wel klinkt er livemuziek van een trio, flarden van de wals An der Schönen Blauen Donau van Johann Strauss jr. De voorstelling over de 'ballerina van Auschwitz', die de oorlog overleefde, en kamparts Josef Mengele is een terugblik en vooruitblik tegelijkertijd.

"Nee, ik heb geen uniform aan. Dan hoef ik niets meer te zeggen," zegt Pierre Bokma, die de rol van Mengele speelt in de voorstelling, geschre­ven en geregisseerd door Gerardjan Rijnders, en met choreografie van Peter Leung.

Mengele trekt daarin parallellen tussen hemzelf en de 16-jarige ballerina Edith Eva Eger: "Beiden dwingelandjes, allebei na de oorlog vertrokken naar Amerika en Argentinië, fanatiek in studie en onderzoek en allebei drie E's in hun naam."

Hoe zetten jullie de relatie tussen Mengele en de ballerina neer?
Bokma: "Mengele is een onschuldzoeker, die naar vergeving en begrip zoekt. Hij vindt dat hij ook een gevangene is. Hij roept dat hij zijn eigen identiteit niet meer mocht gebruiken na de oorlog. Iemand die zulke misdaden begaat, moet wel."

De Jongh: "Hij probeert wanhopig met mij in contact te komen, maar elke beweging die ik maak, is een straf voor hem."

Wordt getracht de psychologie van Mengele te doorgronden?
Bokma: "Hij vindt zichzelf een volkomen onbegrepen genie. Het gaat toch om de wetenschap, zegt hij in het stuk. Hij doet dit toch, zegt hij, voor de mensheid. Hij was natuurlijk een narcistische psychopaat. Bij dit soort figuren moet je altijd op zoek gaan naar het kind. Wat is er gebeurd dat iemand voorgoed die kant op is geduwd?"

U kroop eerder in de huid van NSB-voorman Rost van Tonningen voor de film Bankier van het Verzet. Hoe bereidt u zich voor?
Bokma: "Het enige wat ik wil, is iemand in de ogen kijken. Daarin zit genoeg overdracht. Dat heb ik bij mijn rollen als bankier Rijkman Groenink en Max Moszkowicz gedaan, die natuurlijk niet te vergelijken zijn met nazimisdadigers. Bij Rost van Tonningen was er een Polygoon Journaal van ongeveer 20 seconden. Ik wil ook die ogen van Mengele zien."

Hoe kunt u de ballerina vangen, die zonder tekst is?
De Jongh: "Ik heb aanvankelijk een tutu en spitzen aan en een kroon op mijn hoofd. Die gaan uit en af, waarmee de droom om ballerina te worden van het 16-jarige meisje wordt afgenomen. Er zit angst in haar lijf. Ze staat en beweegt daardoor anders en gaat door veel verschillende emoties."

In het stuk geeft de ballerina Mengele een weerwoord. Ze keert hem de rug toe, danst weg en geeft Mengele het nakijken.
Bokma: "Zij komt er sterker uit dan hij en ze ­beschouwt dat als geschenk. Hij zegt daaren­tegen: 'Mooi dat je mij kunt ver­geven maar je kunt jezelf niet vergeven.' Dus wat heb je daaraan? Het enige wat zij niet kan, is zichzelf vergeven."

"Mengele selecteerde ­namelijk haar moeder voor de gaskamers na een opmerking van haar." Moeder of zus? vroeg Mengele haar. Toen Edith instinctief 'moeder' antwoordde, was het lot van haar moeder bezegeld."

Maar in haar boek schrijft Edith Eva Eger dat ze zichzelf inmiddels accepteert.
Bokma: "Ik vind het mooi dat Gerardjan dat in het midden heeft gelaten en ik waag dat ook te betwijfelen. Ik denk dat ze vaak heeft gedacht: had ik de opmerking maar niet gemaakt."

Hoe is het om met iemand van een andere tak van kunst te spelen?
De Jongh: "Als ik een rol leer, begin je met passen. Het staat vrij snel vast. Pierre zegt of doet nooit iets op dezelfde manier. Het is voor mij heel erg improviseren. Dat is nieuw voor mij."

Bokma: "De verschillende disciplines zijn interessant. Balletdansers dansen hun passen, de musici hebben hun partituur en volgen de zwarte bolletjes en acteurs hebben een soort vrijheid om te zoeken naar de grondtoon en de versierselen eromheen. Die twee mengen is interes­sant."

In de tekst staat 'Het gaat toch niet over of ik hem ben, of jij haar bent. En dat het nu nu is en niet toen.' Hoopt u een jong publiek te bereiken?
Bokma: "De interesse voor de oorlog neemt af. Bij de jeugd gaan de verhalen het ene oor in en het andere oor uit. Als je niet weet wat er in de tijd voor je geboorte is gebeurd, blijf je altijd een kind, zei Cicero."

"Ze rukken bovendien weer onweerstaanbaar op, die kakkerlakken. Het groeit en bloeit weer. De geschiedenis herhaalt zich. In de voorstelling zit een waarschuwing, een boodschap. Daarom speel ik dit ook. Het is absurd dat scholen de Holocaust niet meer durven aan te kaarten. Ik vind dat middeleeuws. Dat doet denken aan de inquisitie."

De dans ontsprongen is deel van Theater na de Dam. Na de Dodenherdenking op 4 mei zijn op tal van plekken voorstellingen. Zie theaternadedam.nl

Dit is het vierde en laatste deel in een serie over de Tweede Wereldoorlog in de aanloop naar 4/5 mei.

Lees ook:
Deel 1: Philip Mechanicus was verslaggever vanuit het kamp
Deel 2: Deze ex librissen zaten in door de nazi's geroofde boeken
Deel 3: Verzetsstrijder Johan Benders zag het onheil naderen

De dans ontsprongen

De dans ontsprongen is geïnspireerd op het boek De keuze van de van oorsprong Hongaarse Edith Eva Eger (91). De Joodse Eger was 16 jaar toen zij in 1944 met haar familie naar Auschwitz werd gedeporteerd. Haar ouders werden vergast.

Edith werd gedwongen te dansen voor de sadistische kamparts Josef Mengele, de beruchte 'engels des doods', die gevangenen selecteerde voor de gas­kamers. Hij was een liefhebber van kunst en ging in het kamp op zoek naar talent om hem te vermaken.

'Danseresje, dans eens voor mij,' beval Mengele haar. Het orkest, vertelt Eger in haar boek, speelde de wals An der schönen blauen Donau. Eger danste, uit lijfs­behoud, de sterren van de hemel, terwijl Mengele de meisjes uitkoos die moesten worden vermoord. 'Als ik een pas mis, als ik iets doe wat hem niet bevalt, kan ik dat zijn.'

Haar moeder gaf haar bij aankomst in Auschwitz een wijze raad: 'Onthoud dat niemand dat wat je in je eigen gedachten hebt van je kan afpakken.' Die raad hield haar op de been. 'De vloer van de barak wordt het toneel van de Hongaarse Opera in Boedapest. Ik dans voor mijn fans in het publiek. Ik dans in de gloed van de warme schijnwerpers.'

Ze ontweek Mengeles 'angstaanjagende en moorddadige ogen'. 'Erger dan hun woorden zijn hun ogen,' schrijft Eger.

Via Auschwitz ging ze naar Mauthausenen liep ze de dodenmars naar kamp Gunskirchen, een satellietkamp van Maut­hausen, waar ze in mei 1945 werd bevrijd. Ze woog slechts 32 kilo.

Eger runt een klinisch-psychologische praktijk in Californië en helpt getraumatiseerde militairen die bijvoorbeeld uit Afghanistan zijn teruggekeerd, krijgsgevangenen, eerstehulpverleners, kankerpatiënten, mishandelde mensen en verslaafden.

Eger zal de voorstelling zaterdag 4 mei in Carré bijwonen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden