PlusAchtergrond

Volle zalen en meer jong publiek dankzij het Lorenzo Viotti-effect: ‘Iedereen voelt die sfeer’

Chef-dirigent van het Nederlands Philharmonisch Orkest Lorenzo Viotti: 'Tijdens het concert helpt het dat ik vooraf iets zeg tegen het publiek, want dat zorgt bij iedereen voor ontspanning.' Beeld Linda Stulic
Chef-dirigent van het Nederlands Philharmonisch Orkest Lorenzo Viotti: 'Tijdens het concert helpt het dat ik vooraf iets zeg tegen het publiek, want dat zorgt bij iedereen voor ontspanning.'Beeld Linda Stulic

Sinds Lorenzo Viotti chef-dirigent is van het Nederlands Philharmonisch Orkest trekken de concerten opeens veel meer jong publiek. Het ‘Viotti-effect’ is onmiskenbaar. ‘Er komt iets los, waar je nauwelijks de vinger op kunt leggen.’

Erik Voermans

In de Indische Buurt staat de NedPhO-Koepel, een prachtig gerenoveerde voormalige kerk. Op de plek waar vroeger de gelovigen hun kruisjes sloegen repeteert nu het orkest, omgeven door glazen puien, waarachter je het overige personeel van de organisatie ziet werken. De repetitievloer is dus werkelijk het hart van het gebouw. Indrukwekkende akoestiek trouwens. Ze werken aan Puccini’s opera Tosca, die 12 april bij De Nationale Opera in première gaat.

Bij het Nederlands Philharmonisch Orkest tellen ze hun zegeningen en zeker nu, want sinds de komst van de nieuwe, jonge chef Lorenzo Viotti (32) hangt er een vibe in en om het orkest, die iets revolutionairs in gang heeft gezet. In de muziekwereld is al de term het ‘Viotti-effect’ gemunt.

Wat is dat Viotti-effect?

De gevolgen zijn alvast niet te missen: de concerten van het Nederlands Philharmonisch trekken opeens veel meer jong publiek, dat zich aangesproken voelt door de nieuwe chef. Maar waar komt dat vandaan? Komt het doordat hij óók van hiphop houdt, bokst, zichtbaar de sportschool frequenteert, op televisie bij Arjen Lubach verschijnt, of, om een vrouwelijke twitteraar te citeren, ‘gewoon een lekker ding is’?

Gevoel van versmelting

In de NedPhO-Koepel, waar het orkest repeteert aan Puccini’s meesterlijke opera Tosca, informeren we bij de musici.

“Nou, hij vraagt dingen die ik uit mezelf nooit zou doen,” zegt fluitist Leon Berendse. “In Vissi d’arte, de beroemde aria uit Tosca, wil hij de achtsten precies op de triolen. Daar moest ik echt even op studeren. Hij maakt ook duidelijk hoe knap alles in elkaar zit. Ik heb Puccini altijd onderschat, merk ik. Heb je daar iets aan?”

We vragen nog even verder.

Voor violiste Anuschka Franken dekt de term Viotti-effect de lading niet. “Ik noem het liever de Viotti-beleving. Ik denk dan meteen aan mijn veertienjarige dochter, die al vanaf haar vijfde naar concerten en voorstellingen gaat, maar die nu na afloop van de concerten met Viotti de stukken op haar playlist blijft beluisteren, omdat ze op zoek is naar het gevoel dat ze in de zaal heeft meegekregen. En bij ons brengt hij een gevoel van versmelting teweeg. We worden één en we geven dat mee aan het publiek. Iedereen voelt die sfeer; wij, de directie, de nieuwe bezoekers, de oude bezoekers. Het concert wordt een gedeelde, heel intense beleving. Ik heb er eigenlijk geen woorden voor. Ik heb dat eerder alleen nog bij Haitink meegemaakt, toen ik in het Mahler Jugendorchester zat. Zó bijzonder!”

Slotapplaus als bij een popconcert

Dave Kutz, die in Tosca een cimbasso, een contrabastrombone met ventielen bespeelt, noemt een inmiddels grote naam. “Ik heb in Montréal onder Yannick Nézet-Séguin gespeeld en bij Viotti voel je als musicus een vergelijkbare vonk en tinteling. En we weten allemaal hoe het verder is gegaan met de carrière van Yannick.” Hij is nu de chef van de Metropolitan Opera in New York. “Het gaat om persoonlijkheid en contact met de musici. Je kunt echt met Viotti praten. Hij is geen traditionalist. Hij is vrij, heeft geweldige handen en een perfect gehoor.”

Franken: “En hij weet ook wat hij niet weet. Daarin is hij open en eerlijk en dat is heerlijk. Hij vraagt bij repetities soms ook dat de strijkers hun partij even zingen, zodat ze moeten ademen zoals de blazers ademen. Daar ga je beter van samenspelen. Er komt iets los, waar je nauwelijks de vinger op kunt leggen.”

Kutz: “En dat aantrekkelijk is voor een jong publiek.”

Franken: “Het Viotti-effect is ook dat mijn dochter makkelijker een vriendin mee naar de zaal krijgt, haha. En zo worden de concerten niet meer ‘een avondje Concertgebouw’. Je neemt echt iets mee naar huis. Hij brengt een diepere laag aan. En we willen weten wat er nog allemaal onder zit.”

Kutz: “Hopelijk blijft hij nog even. Het publiek kijkt nu al anders naar het orkest. Ze willen ons zien. Dat geeft ook wat meer spanning en gretigheid. Op routine spelen is er niet meer bij.”

Het Viotti-effect is objectief aan te tonen aan de hand van de bezoekerscijfers, zegt Annelie Bulsing, hoofd marketing van het NedPho. Bij de recente concerten met Mahlers Vijfde symfonie zijn veel meer jongerenkaarten verkocht (het jongerentarief geldt voor iedereen onder de dertig). Bij de eerste uitvoering waren het er 403, bij de tweede zelfs 453; aantallen die de vorige chefs bij lange na niet haalden. En het is te merken ook. Het slotapplaus bij Viotti klinkt als bij een popconcert.

Tosca

De repetitie van Tosca is een belevenis. Viotti blijkt over zo’n mooie bariton te beschikken, dat de verslaggever bij binnenkomst in de Koepel even denkt dat ergens een vocale solist verdekt staat opgesteld, maar het geluid komt toch echt uit de mond van de dirigent. Op belangrijke momenten zingt hij tijdens het dirigeren gewoon even mee.

Op de eerste drie rijen van de publieke tribune zitten vijftig leerlingen uit groep vijf ademloos te kijken en te luisteren.

“We nodigen één of twee keer per week schoolklassen uit; leerlingen die in het Leerorkest spelen,” zegt Iris Oltheten van de afdeling Educatie. “Ik vertelde ze waar Tosca over ging: over twee mannen die van dezelfde vrouw houden. ‘O, net als Donald en Guus Geluk!’ kwam er toen terug.”

Als de kinderen wat onrustig beginnen te worden, blazen de juffen en hun grut stil de aftocht.

“Wat ik knap vind aan Lorenzo, is dat hij perfect het evenwicht weet te vinden tussen leiden en loslaten,” zegt Rob Streevelaar, directeur van het NedPhO en het Nederlands Kamerorkest, in zijn kantoor met uitzicht op de spelende musici. “Dat is iets wat je normaal gesproken pas na twintig jaar hebt geleerd. Ik ben erg onder de indruk van zijn natuurlijke leiderschap. Fe-no-me-naal! En hij wil werken aan de toekomst van concertmuziek en opera en die echt naar de mensen brengen, liefst zonder drempel. Wij doen er alles aan om dat te ondersteunen. Ook dat is deel van het Viotti-effect. Die magie ervaren, is onze gezamenlijke missie.”

Hongerig

Viotti heeft nu een contract voor drie jaar. Gaat hij bijtekenen? “Dat hopen we wel natuurlijk. Het is belangrijk dat hij ook een persoonlijk leven opbouwt. Hij heeft nog steeds geen huis in Amsterdam, bijvoorbeeld.”

Achter Het Viotti-effect schuilt ‘geen geheim’, zegt Viotti zelf in de pauze van de repetitie. “Het is een kwestie van intensiteit en daar werken we aan, hier in de Koepel. En tijdens het concert helpt het dat ik vooraf iets zeg tegen het publiek, want dat zorgt bij iedereen voor ontspanning. Ik was zo trots op de musici na afloop van Mahler Vijf! Dit voelde echt als het begin van een relatie en dit was het niveau waar we op kunnen voortbouwen en waarmee we op tournee kunnen. We gaan naar Parijs, naar de Musikverein, naar München – ze zijn hongerig.”

En wat bijtekenen betreft, geeft hij een nuchter antwoord. “We zijn nog maar net begonnen. Je besluit zoiets niet in een vroege fase. En zeker niet in tijden van covid en een oorlog, die alles in een nieuw licht zetten. Ik kon en kan rustig twintig uur achter elkaar repeteren, maar misschien moet ik meer tijd nemen voor dingen die steeds belangrijker voor me worden. Tijd nemen voor de mensen die ik liefheb, voor een nieuwe taal, voor een nieuw beroep misschien zelfs. Ik weet dat ik de gave heb om deze kunstvorm op een nieuwe generatie over te brengen, en die verantwoordelijkheid zal ik nooit uit de weg gaan, maar moet ik aan die verantwoordelijkheid 320 dagen van het jaar, zoals ik nu doe, blijven geven? Ik wil minder doen, om ruimte te maken voor emoties, mensen, het leven. Als je iemand verliest, voel je je echt niet beter omdat je alle Mahlers hebt gedirigeerd met de beste orkesten van de wereld. Nee, je voelt je rot, omdat je niet genoeg tijd met die persoon hebt doorgebracht.”

Meer zingen

Hij zou meer willen gaan zingen. “Geen opera, want ik zou de dirigent niet vertrouwen, hahaha. Ik geniet het meest als ik met het orkest repeteer en ik kan zingen. Ik heb zang gestudeerd en zou er weer meer tijd in willen steken om de stem als instrument beter te leren begrijpen.”

Na Mahler Vijf liet Viotti de orkestleden ook zingen; Mozarts Ave verum corpus. Een magisch moment. “Dat wil ik vaker gaan doen. En nu ik weet hoe mooi ze kunnen zingen en samen kunnen ademen, hebben ze geen excuus meer om niet together te spelen.”

Tosca door Nationale Opera en Nederlands Philharmonisch Orkest o.l.v. Lorenzo Viotti, 12, 15, 18, 21, 24, 30 april en 3, 6, 8 mei in Nationale Opera & Ballet

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden