PlusAchtergrond

Vive le cinéma! laat zien dat film meer kan zijn dan projectie op een scherm

Vive le cinéma! viert een halve eeuw IFFR en 75 jaar Filmmuseum Eye. Maar het laat vooral zien dat film meer kan zijn dan projectie op een scherm.

The Eye Machine van Carlos Reygadas.  Beeld Studio Hans Wilschut
The Eye Machine van Carlos Reygadas.Beeld Studio Hans Wilschut

Eind jaren negentig lanceerde het International Film Festival Rotterdam het programma Exploding Cinema. Dat was niet gewijd aan de bommen en granaten uit het actiegenre, maar ging over het opblazen – in de betekenis van ‘groter maken’ – van het begrip cinema zelf. Want waarom zou film zich als kunstvorm beperken tot een projector, een scherm en een zaal met stoeltjes daartussenin?

Sinds Eye zich in 2012 op de noordelijke IJ-oever vestigde, heeft het Filmmuseum – onder leiding van voormalig IFFR-directeur Sandra den Hamer – het concept ‘exploding cinema’ omarmd. De presentaties zijn lichtjaren voorbij de educatieve hoe-is-het-gemaaktexposities of parafernalia-uitstallingen die op andere plekken nog doorgaan voor filmtentoonstellingen.

Vive le cinéma!, de tentoonstelling ter ere van 50 jaar IFFR en 75 jaar Filmmuseum, ademt ook deze avonturendrift. Vijf regisseurs van vijf continenten werden geselecteerd; zij kregen carte blanche om een ruimtelijk werk te maken dat ons film op een nieuwe manier laat ervaren.

Lemohang Jeremiah Mosese en Jia Zhang-ke blijven het dichtst bij de taal van hun bioscoopwerk, met kunstinstallaties met meerdere schermen.

Menselijke mierenhoop

De Chinese filmmaker Zhang-ke staat bekend om zijn maatschappijkritische portretten van individuen op ramkoers met de massaliteit van het systeem. In Close-up maakt hij gebruik van bewakingscamera’s die in Chinese steden zo’n beetje elke vierkante meter in de gaten houden. De Chinezen zijn inmiddels zo gewend aan de aanwezigheid van Big Brother dat ze geen verantwoordelijkheid meer nemen voor hun omgeving. Op vier schermen wandelen, rijden en fietsen ze over een druk kruispunt. Op het vijfde wordt langzaam ingezoomd op een man met verband om zijn vinger en een gepijnigde gezichtsuitdrukking, midden in die menselijke mierenhoop en moederziel alleen.

Filmwork for Eye: 5 Scenes at a Walking Pace van Leopold Emmen.  Beeld Studio Hans Wilschut
Filmwork for Eye: 5 Scenes at a Walking Pace van Leopold Emmen.Beeld Studio Hans Wilschut

De beelden van Mosese, de filmmaker uit Lesotho die in 2019 opzien baarde met This Is Not a Burial, It’s a Resurrection, lopen meer uiteen. Twee doden worden gewassen: een jong meisje en een oude vrouw met diepe barsten in haar voetzolen. Er wordt gedanst en een paard bedwongen. Op de geluidsband klinkt een extreem vertraagd kerkkoor en lichtvlekken schieten over de vloer. Onscherpte verandert handelingen in sferen en de optelsom is poëtisch.

Carlos Reygadas uit Mexico nodigt bezoekers uit plaats te nemen in een carrousel waar de oplettende kijker een gigantische filmspoel in herkent. Er is een binnen- en buitenring die los van elkaar bewegen en ervoor zorgen dat je telkens tegenover iemand anders zit. Door bordjes omhoog te houden kun je aangeven of je langer tegen een persoon wilt aankijken of liever ‘doorzapt’. Het ongemak van die in your face-jurering wordt gevangen door camera’s die de gezichten projecteren in de luifel. Het publiek is zijn eigen attractie.

Acteur, regisseur en kijker tegelijk

The Passage van Lucrecia Martel trekt bezoekers op een andere manier het werk in. Bij betreding van de zaal overheerst duisternis, maar als je richting de wand beweegt, worden schimmen zichtbaar. Het zijn blobs zoals warmtecamera’s lichamen weergeven. Je herkent jezelf en onbekenden, terwijl uit achttien speakers gefluister in inheemse Argentijnse talen klinkt. Het zijn de verhalen van onzichtbaar gebleven groepen, die hier oplichten als astrale lichamen of doelwitten in de nachtkijkers van doodseskaders.

De participatieve vorm van cinema wordt het verste doorgevoerd in het werk van Leopold Emmen, een samenwerkingsverband van de Nederlandse filmmaker Nanouk Leopold en beeldend kunstenaar Daan Emmen. Filmwork for Eye: 5 Scenes at a Walking Pace is film zonder verhaal, camera of personages. Met een paar wandjes is een decor neergezet. Een sound­scape zorgt voor spanningsopbouw. Licht beweegt, zwelt aan en dooft weer uit en laat zo enge gangetjes opdoemen, wanden veranderen in een Rothkoschilderij en vreselijke dingen gebeuren net om de hoek. Al lopend door de installatie ben je acteur, regisseur en kijker.

De installatie laat zien hoezeer cinema overlapt met schilderkunst, fotografie, architectuur en muziek – iets wat we ons niet altijd realiseren als we ons vastbijten in het plot. Het is een metawerk van wereldklasse en zou direct moeten worden aangekocht voor de Collectie Nederland.

Vive le cinéma!, t/m 5 juni in Filmmuseum Eye

Close-up van Jia Zhang-ke. Beeld Studio Hans Wilschut
Close-up van Jia Zhang-ke.Beeld Studio Hans Wilschut

Experts nemen werken onder de loep

De jubileumtentoonstelling Vive le cinéma! wordt vergezeld door video-essays waarin alle werken worden geanalyseerd en van context voorzien. Kevin B. Lee, een video-essayist met een lange staat van dienst, behandelt Close-Up. Onder de titel Space is the Moment gaan NRC-recensent Dana Linssen en Parool-criticus Jan Pieter Ekker in op het werk van Nanouk Leopold en Daan Emmen. Catherine Grant en Deborah Martin leggen The Passage onder de loep. De Argentijnse filmmaker Lucia Sallas en het collectief La Vida Útil laten hun licht schijnen over Carlos Reygadas’ The Eye Machine. En naar aanleiding van Lemohang Jeremiah Moseses installatie weidt Cydnii Wilde Harris uit over de weergave van zwarte vrouwen in film.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden