PlusLijstje

Vijf recente boeken over de bevrijding van Auschwitz

Auschwitz werd 75 jaar geleden, op 27 januari 1945, door het Rode Leger bevrijd. Over het vernietigingskamp, waar circa 1,1 miljoen Joden en 23.000 Roma en Sinti zijn vermoord, zijn veel nieuwe en herdrukte boeken verschenen. Een greep uit het aanbod.

De opkomen­de zon verdrijft de dauw boven de restanten van vernieti­gingskamp Auschwitz II-Birkenau in Oswiecim.Beeld Getty Images

Bij ons in Auschwitz

samengesteld door Arnon Grunberg

In de bundel Bij ons in Auschwitz van Arnon Grunberg zijn getuigenissen opgenomen van gevangenen die in Auschwitz-Birkenau hebben gezeten, de plek waar het merendeel van de vergassingen plaatsvond.

Ooggetuigen vertellen in deze persoonlijke bloemlezing welke nauwelijks te bevatten terreur zij hebben gezien en ondergaan. ‘De angst niet geloofd te worden, de nachtmerrie niet begrepen te worden als de oorlog eenmaal is afgelopen,’ aldus de slachtoffers.

De verhalen zijn chronologisch opgenomen: de aankomst, de selectie, de vergassing of het overleven, de schaamte en de schuld. In de bundel staan ook de getuigenissen van de leden, voornamelijk Joden, van het zogeheten Sonderkommando, die de lijken uit de gas­kamers moesten halen, naar de crematoria brachten en het goud uit hun gebitten moesten verwijderen. “Het bedenken en realiseren van de Sonderkommando’s is de meest demonische daad van het nationaalsocialisme geweest,” zei kampoverlevende Primo Levi.

Arnon Grunberg, Bij ons in Auschwitz. Querido, €24,99, 496 blz.

‘In Auschwitz werden mensen niet alleen fysiek, maar ook moreel vernietigd,’ schrijft Grunberg.

Vooral de getuigenissen van de leden van het Sonderkommando zijn voor de lezer niet altijd even gemakkelijk, waarschuwt hij: ‘Maar wie het zich gemakkelijk wil maken, heeft hier niets te zoeken.’

Eindstation Auschwitz

Eddy de Wind

De Joodse arts Eddy de Wind (1916-1987) ging in 1942 als vrijwilliger werken in doorvoerkamp Westerbork. Hij werd verliefd op de Joodse verpleegster Friedel en trouwde daar met haar. Een jaar later werden ze samen naar Auschwitz gedeporteerd. Vlak voor de bevrijding van het kamp werd Friedel, die in de barak zat waar kamparts Josef Mengele medische experimenten uitvoerde, meegenomen op de dodenmarsen. De Wind verstopte zich en bleef achter. Na de bevrijding van het kamp vluchtte hij. Drie dagen later keerde hij er terug en schreef in een gevonden schriftje van de SS, dat hij in de barakken van de kampbewaarders aantrof, een verslag van de verschrikkingen in het kamp. De Wind, tevens psychiater, analyseert daarin zijn medegevangenen en bewakers.

Eddy de Wind, Eindstation Auschwitz. J.M. Meulenhoff, €19,99, 224 blz.

Het boek verscheen, op advies van schrijver/ arts Simon Vestdijk, in 1946 in een kleine op­lage. Nederland was in de ban van de bevrijding en wederopbouw en wilde weinig weten van ‘prikkeldraadliteratuur’. Bij een tweede publicatie in 1981 was er nog steeds weinig belangstelling. Eddy’s zoon Melcher de Wind toonde kortgeleden echter het originele manuscript aan een literair agent, die het mondiaal wist te verkopen.

Eindstation Auschwitz verschijnt nu in honderd landen. In de nieuwe druk staat een nawoord van de familie, waarin wordt verteld hoe het verder ging met Eddy en zijn vrouw Friedel, die de dodenmars overleefde.

Trompettist in Auschwitz

Dick Walda

Trompettist Lex van Weren (1920-1996) overleefde het kamp door trompet te spelen in het kamporkest. Na de oorlog bleef één grote vraag hangen: ‘Hoe heb ik kunnen musiceren in dat voorportaal van de dood?’

Filmmaker Willy Lindwer maakte een documentaire over Lex van Weren en Dick Walda schreef over hem het boek Trompettist in Auschwitz, dat in 1979 uitkwam en dit jaar opnieuw is uitgegeven.

Van Weren, geboren in Den Haag, bracht het grootste deel van zijn leven door in Amsterdam. Hij speelde bij het gezelschap van Bernard Drukker in La Gaité, het huiscabaret van Tuschinski en kwam later bij het Joods Symphonie Orkest terecht. Dat bestond voornamelijk uit Joodse musici van de grote orkesten, die in opdracht van de Duitsers ontslagen waren.

Dick Walda, Trompettist in Auschwitz. Balans, €16,99 120 blz.

In 1979 ging Van Weren terug naar Auschwitz: ‘Misschien om erachter te komen hoe het mogelijk is geweest dat van oorsprong gewone mannetjes zoiets hebben kunnen aanrichten. (…), die door hun machtspositie langzaamaan hun normbesef kwijtraakten.’

Achterin het boek staat het interview dat Walda in 1974 had met kampcommandant Gemmeker van Westerbork. Gemmeker keek Walda tijdens het interview nauwelijks aan en toonde geen enkele emotie, hij was kil en koel. De hand die Walda na afloop kreeg, was kletsnat.

27/01/1945 Auschwitz bevrijd

Frédéric Crahay en Johan Puttemans

Achtduizend doodzieke en uitgemergelde gevangenen zaten in Auschwitz toen het Rode Leger het kamp bevrijdde. De nazi’s hadden maanden ervoor het bewijsmateriaal – documenten, een deel van de barakken en crematoria en andere sporen van de gepleegde misdaden – vernietigd en 60.000 overlevenden meegenomen op de dodenmarsen naar Duitsland.

De Russen hoefden niet veel strijd te leveren om het kampcomplex te kunnen innemen. ‘Op basis van de legercommuniqués en gevechtsrapporten (…) kan men concluderen dat zowel soldaten als bevelhebbers niets wisten van het bestaan van concentratiekamp Auschwitz,’ schrijft de Poolse auteur dr. Jacek Lachendro van het Staatsmuseum Auschwitz-Birkenau. Het was immers in feite niet meer dan ‘de ontdekking’ van Auschwitz door de geallieerden. Lachendro plaatst het woord ‘bevrijding’ van Auschwitz dan ook liever tussen aanhalings­tekens.

Crahay & Puttemans, Auschwitz ­bevrijd. Sterck & de Vreese, €22,90, 192 blz.

Frédéric Crahay en Johan Puttemans, directeur en medewerker van de Belgische stichting Auschwitz, hebben Lachendro en andere historici gevraagd een bijdrage te leveren aan het boek met de focus op de bevrijding van het vernietigingskamp.

In Auschwitz bevrijd staan foto’s die voor het brede publiek niet bekend zijn, waaronder een still uit een film waarop jongens in gestreepte kleding het nummer op hun arm toonden.

Om en nabij Auschwitz

Ron van Hasselt

De psycholoog Ron van Hasselt (1947) is ‘opgegroeid met eufemismen’. Zijn grootmoeder was ‘weggevoerd’, haar twee zonen ‘gedeporteerd’, een oom en zijn familie ‘op transport gesteld’ en twee nichtjes zijn ‘niet teruggekeerd’.

Van Hasselt schrijft al tien jaar artikelen en boeken over de Tweede Wereldoorlog, waaronder het boek De oorlog van mijn vader. Zijn Joodse vader, Ben van Hasselt, overleefde de oorlog door naar Engeland te vluchten. Twee van zijn broers werden vermoord, zijn andere broer, Jaap van Hasselt, verloor zijn twee dochters in de gaskamers van Auschwitz op 11 februari 1944.

Ron van Hasselt, Om en nabij Auschwitz. Aspekt, €19,95 234 blz.

Van Hasselts nieuwste boek Om en nabij Auschwitz (en het lot van twee dochters) gaat over die twee vermoorde nichtjes, Els en Karla van negen en zes jaar, en andere ‘dochters’ in Auschwitz (onder wie Anne en haar zus Margot Frank).

Voor veel families was de bevrijding van Auschwitz geen bevrijding. Van Hasselt dook een radio-interview op van zijn oom Jaap, vader van de meisjes. Hij overleefde de oorlog door met zijn vrouw onder te duiken in België. Hun kinderen waren bij een onderduikgezin en werden verraden. “Dat laat je natuurlijk nooit vrij,” vertelde zijn oom in het radio-interview.

“De Tweede Wereldoorlog is voor velen nog steeds een open zenuw,” aldus Van Hasselt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden