PlusNieuws

Verzetsheld Willem Arondéus geëerd met tijdelijk monument: een ‘extravagant’ schuimtaartje

Willem Arondeus op Urk, circa 1921. Beeld
Willem Arondeus op Urk, circa 1921.

Kunstenaar en verzetsstrijder Willem Arondéus werd in 1943 in De Balie ter dood veroordeeld. Sarah van Sonsbeeck en De Balie eren hem met een tijdelijk monument in de vorm van een taartje.

‘Er is alleen verwondering omdat het zo licht is om in liefde van het leven te scheiden, zoo blij is om, wat je achterlaat, zonder bitterheid te gedenken.’ Kunstenaar en schrijver Willem Arondéus schreef dat in een brief vlak voordat hij het Huis van Bewaring aan Kleine-Gartmanplantsoen, tegenwoordig De Balie, verliet om op 1 juli 1943 te worden geëxecuteerd.

De zin maakte diepe indruk op Sarah van Sonsbeeck. De kunstenaar ontwierp 78 jaar na dato een monument voor de openlijk homoseksuele verzetsheld die met elf anderen een aanslag pleegde op het bevolkingsregister om zo de persoonsgegevens van 70.000 Joden te vernietigen.

Schuimtaartje

Van Sonsbeecks monument is geen beeld of herdenkingspenning, maar een schuimtaartje. “Ik heb lang over gedacht of ik het wel kon maken,” vertelt ze. “Maar Arondéus was een kunstenaar en wel in voor humor, ook van de wrange soort. En ik denk dat we toe zijn aan andere vormen van herdenken. Een monument kan ook tijdelijk zijn en opgegeten worden.”

Die schuimtaart speelt een belangrijke rol in Arondéus’ biografie, die in 2003 door Rudi van Dantzig is opgetekend. De laatste nacht voor hun executie mochten de gevangenen samen doorbrengen en voedsel van buiten ontvangen. Arondéus bestelde een Hollandse schuimtaart, die ze in uitgelaten stemming met z’n allen soldaat maakten.

Willem Arondéusschuimtaart. Beeld Michelle van der Plas
Willem Arondéusschuimtaart.Beeld Michelle van der Plas

Van Sonsbeeck kwam het verhaal op het spoor nadat ze vorig jaar deelnam aan de oproep van De Balie om een kunstwerk voor 4/5 mei te ontwerpen. Ze won niet maar haar interesse voor het oorlogsverleden van het debatcentrum was gewekt. Het gebouw uit 1891 huisvestte een rechtbank en cellencomplex, die door de Duitsers werden gebruikt voor verhoor en veroordeling van gevangenen. Ook Anne Frank en haar familie hebben hier gezeten.

Doorgang naar de gevangenis

Balieprogrammamaker Merlijn Geurts, die samen met Van Sonsbeeck het onderzoek deed, zegt nog altijd bijna iedere dag wel weer iets nieuws te leren over de geschiedenis van het pand waar zij werkt. “De akoestiek in de grote zaal is zo goed dat je er zelfs geen microfoon nodig hebt. Dat komt omdat hier de rechtszaal zat, waar alles goed verstaanbaar moest zijn. En in de hoek van het kopieerhok, waar de kattenbak staat, zit een deur waar ‘verboden toegang’ op staat. Aan de andere kant zit nu de gevel, maar vroeger was dit de doorgang naar de gevangenis.”

“Toen ik ging rondvragen bleken opa’s en oma’s van huidig barpersoneel hier gevangen te hebben gezeten. Zij vertelden hoe koud en nat het moet zijn geweest, en vol ongedierte. Maar de kennis verdwijnt snel. Daarom willen zoveel mogelijk verhalen verzamelen. Het project met Sarah is het eerste in een reeks om de geschiedenis te verbinden met de huidige functie van De Balie. Vroeger zaten hier mensen vanwege hun uitspraken en daden, nu is het een huis van het vrije woord.”

De Willem Arondéus Schuimtaart staat vanaf dinsdag op de menukaart van De Balie. Hij is ook af te halen, verpakt in een kartonnen doosje. “De stempel erop is gebaseerd op een brief uit Arondéus’ huis die we terugvonden in het Literatuurmuseum,” zegt Van Sonsbeeck. “Er staan afdrukken op van de laarzen die de Duitsers droegen toen ze hem arresteerden. Een sterker beeld van vertrapt kunstenaarschap is bijna ondenkbaar.”

Aan de binnenkant van de kartonnen verpakking zit een QR-code die toegang geeft tot Arondéus’ levensverhaal. En wie de deksel opent, ziet natuurlijk het taartje: een met frambozen roze gekleurde driehoek, gestileerd naar het nazisymbool voor homoseksuelen dat later door de lhbtq-gemeenschap is geadopteerd als geuzenteken. Van Sonsbeeck: “Het is een extravagant taartje, feestelijk en bijna schreeuwerig. Maar het past bij Arondéus, die vlak voor zijn executie tegen zijn advocaat zei: ‘zeg de mensen dat homoseksuelen niet per definitie zwakkelingen zijn.’”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden