PlusAchtergrond

Verrukt van de werken van Odilon Redon: collectie van Andries Bonger in Van Gogh te zien

De Amsterdamse verzamelaar Andries Bonger bracht tussen 1894 en 1908 een indrukwekkende collectie kunstwerken van Odilon Redon bijeen. Vele daarvan kwamen later in het Van Gogh Museum terecht, waar ze nu te zien zijn.

Kees Keijer
Odilon Redons ‘Visioen’ uit 1900 was Andries Bongers favoriet. Beeld Van Gogh Museum Amsterdam
Odilon Redons ‘Visioen’ uit 1900 was Andries Bongers favoriet.Beeld Van Gogh Museum Amsterdam

Eentje, dat is niks, moet Andries Bonger (1861-1936) gedacht hebben. En dus omringde de Amsterdamse kunstverzamelaar zich met schilderijen van de Franse kunstenaar Odilon Redon (1840-1916).

Op een aantal foto’s die in 1904 gemaakt werden in Bongers huis aan de Stadhouderskade is te zien hoe de wanden volhangen met schilderijen van Vincent van Gogh, Paul Cézanne, Emile Bernard en Paul Gauguin. Een on-Hollandse verzameling.

Van al zijn werken was hij toch vooral verrukt van de werken van Redon. Het verzamelen van Redons werk werd een soort verslaving. Bonger streefde naar een compleet overzicht van diens werk, zodat hij zich thuis volledig in de feeërieke droomwereld van zijn favoriete kunstenaar kon onderdompelen.

Ontsnappen

Andries Bonger was bevriend met de gebroeders Van Gogh en tevens broer van Jo, de echtgenote van Theo van Gogh. Hij werkte in Parijs op het kantoor van een handelsfirma, was geïnteresseerd in Engelse en Franse literatuur en kwam via Theo in contact met de schilderkunst uit die dagen.

Op de begrafenis van Vincent van Gogh in 1890 ontmoette Bonger de kunstenaar Emile Bernard en die bracht hem weer in contact met Odilon Redon. Vanaf dat moment onderhield hij intensief contact met de schilder. Zijn zakelijke carrière als assurantiemakelaar verschafte hem enkele jaren later de middelen om kunstwerken te gaan kopen.

Voor Bonger was er een duidelijke scheiding tussen het dagelijks leven en de wereld van de kunst. Door op te gaan in literatuur, beeldende kunst en muziek kon hij ontsnappen aan de alledaagse beslommeringen waarmee hij zich in zijn werk omringde. Hoewel hij altijd zijn dagelijkse verplichtingen nakwam, vormden de banaliteit en eentonigheid van zijn werk een kwelling. Hij verdiepte zich liever in hogere zaken.

Armoedige bohemiens

Een van de werken uit zijn verzameling is een geschilderde versie van wat het bekendste motief van Redon zou worden, Gesloten ogen. Dat motief moet een gevoelige snaar bij Bonger hebben geraakt.

Er vond in die tijd een soort richtingenstrijd plaats in de moderne kunst. Moet een kunstenaar een visuele weerslag geven van de tijd en een chroniqueur van het moderne leven worden? Of moet de kunstenaar meer op zoek naar een subjectieve waarheid en de zichtbare werkelijkheid ondergeschikt maken aan het temperament?

Odilon Redon: ‘De boot’ (1898) Beeld Van Gogh Museum Amsterdam
Odilon Redon: ‘De boot’ (1898)Beeld Van Gogh Museum Amsterdam

Odilon Redon koos onomwonden voor het laatste en ook Andries Bonger werd door dat idee gegrepen. Voor Bonger was het kunstwerk een directe uitdrukking van de geest van de maker. Persoonlijk contact verdiepte de waardering voor het werk. In tegenstelling tot de armoedige bohemiens die hij bij Theo thuis ontmoette, belichaamde de twintig jaar oudere Redon een heel ander type kunstenaar. Redon was een belezen en aristocratische persoonlijkheid, iemand die precies paste bij Bongers ideaalbeeld van de fijnbesnaarde kunstenaar.

Ware inspiratie

Gesloten ogen, een bezielde figuur die hoog boven de horizon uittorent, staat symbool voor Redons artistieke opvattingen. Die kwamen erop neer dat de kunstenaar de blik naar binnen wilde richten, naar een innerlijke wereld. Niet afgeleid door de zichtbare werkelijkheid vond hij daar de ware inspiratie voor zijn kunst.

Een paar jaar na de eerste kennismaking met het werk van Redon werd Andries Bonger in Parijs volledig ondergedompeld in het universum van de kunstenaar. In 1894 bezocht Bonger een overzichtstentoonstelling bij kunsthandel Durand-Ruel. Hij deed er zijn eerste aankopen en het bezoek vormde het begin van een vriendschap tussen kunstenaar en verzamelaar.

De tentoonstelling kwam op een cruciaal moment in het leven van Redon. Het markeerde een periode van overgang voor de kunstenaar, die voorheen een nogal teruggetrokken leven leidde en zich vooral toelegde op het maken van kleine, donkere werken. Deze noirs, duistere motieven getekend met zwarte materialen, waren sinds de jaren 1870 zijn handelsmerk geworden. In de jaren 1890 maakten ze geleidelijk plaats voor een kleurrijker palet en lichtere onderwerpen.

Boeddha

Bonger woonde aan de Stadhouderskade en vanaf 1906 in de Vossiusstraat. Daar componeerde hij zijn kunstwerken als esthetische ensembles met schilderijen, prenten, tekeningen, tapisserieën, boekenkasten en speciaal voor hem ontworpen panelen.

Andries Bonger in zijn huis in de Vossiustraat, circa 1908 Beeld Privécollectie
Andries Bonger in zijn huis in de Vossiustraat, circa 1908Beeld Privécollectie

In zijn brieven aan Redon liet Bonger weten hoeveel dit contact met de werken voor hem betekende: ‘Uw Boeddha verrast me telkens weer. Als u op kerstavond de kunstwerken had gezien, bescheiden aangelicht vanuit de hoeken en met kaarsen in de kroonluchter was u er verrukt van geweest. Ik voelde me gelukkig die avond.’

Kunst moest voor Bonger verheffend zijn en daar voldeden de schilderijen en tekeningen van Redon perfect aan. Idealistische opvattingen zie je in de ogenschijnlijk simpelste motieven. Een vaas met bloemen bijvoorbeeld, waarvan Bonger er maar liefst twintig bezat. Een groot bloemstilleven uit 1900 was zijn favoriet.

In tegenstelling tot de wonderlijke voorstellingen van zijn noirs waren Redons bloemstillevens doorgaans gebaseerd op echte boeketten. Door nauwelijks lichteffecten in het werk toe te laten lijken de bloemen toch niet helemaal echt. In het werk uit 1900, dat niet toevallig Visioen heet, schilderde Redon bovendien geen tafel, muur of zelfs maar de suggestie daarvan in de vorm van een slagschaduw. De vaas met bloemen lijkt te zweven in een wereld die niet de onze is.

Zielsverwanten: Andries Bonger en Odilon Redon is tot en met 3 juli te zien in het Van Gogh Museum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden