PlusAchtergrond

Vergane glorie in het kwadraat is uitstekend decor voor 14de Manifesta in Pristina

Een tocht langs de kunstwerken van Manifesta in Pristina is een rondgang langs een verlaten hotel, bibliotheek, theater, bioscoop, drukkerij en warenhuis. Manifesta wil een blijvende culturele invloed in Kosovo achterlaten.

Kees Keijer

In 2004 stapt kunstenaar Driton Hajredini een biechthokje in een Duitse kerk binnen. “Ik ben eigenlijk moslim, maar ik wil u vragen: is het een zonde om als Albanees geboren te zijn in Kosovo?” Hajredini legt uit dat het toch buitengewoon spijtig is dat hij niet in een leuk land geboren is.

Voor hem is het moeilijk en duur om een visum te krijgen voor een reis naar een EU-land. Het is geen zonde, concludeert de priester, maar je kunt bidden voor een betere wereld of een visum. En een kaarsje branden. Dat doet hij dan maar, voor 20 cent.

In 2022 ging Hajredini opnieuw te biecht, met dezelfde vraag. “We zijn immers nog steeds het enige land in Europa waarvan de inwoners niet vrij mogen reizen.” Maar volgens de priester is het opnieuw geen zonde. De kaarsjes zijn inmiddels 70 cent.

Vergane glorie

Het videotweeluik Sin is nu te zien als onderdeel van de nomadische biënnale Manifesta. De veertiende editie vindt plaats in Pristina. Op het eerste gezicht is de hoofdstad van Kosovo een van de lelijkste steden van Europa. Het straatbeeld wordt gedomineerd door een wirwar aan bouwstijlen. Soms zijn illegale woningen boven op bestaande huizenblokken gebouwd.

Het verkeer is chaotisch, oversteken op een zebrapad is niet zonder gevaar. De tuinen van vervallen Ottomaanse villa’s doen dienst als parkeerplaats. Sommige gebouwen zijn zo verwaarloosd dat ze eigenlijk weer mooi worden. Of in elk geval ‘vol mogelijkheden’.

Het Grand Hotel, waar de video’s van Hajredini getoond worden, is zo’n plek. Vlak na de opening in 1978 was het een eer om in het vijfsterrenhotel te mogen werken. De Joegoslavische president Tito heeft er zelfs gelogeerd, al was het maar één nacht.

Nu kun je er nog steeds verblijven, maar de sleutels hangen allemaal op hun plek achter de receptie. Niemand wil hier slapen. Boeken via internet is niet mogelijk. Het tapijt bobbelt, tegels vallen van de muren. Grote delen bestaan uit casco beton, nadat een renovatie bleef hangen in de sloopfase.

Deze vergane glorie in het kwadraat is nu het hoofdkwartier van Manifesta. Op zeven verdiepingen zijn kunstwerken te zien van internationale kunstenaars. Majlinda Hoxha presenteert bijvoorbeeld een serie foto’s van kunstwerken die ooit in het hotel aanwezig waren, precies op de plek waar deze hingen of stonden.

Gratis

Ook andere brutalistische architectuur in Pristina leent zich uitstekend als decor voor kunstwerken. De nationale bibliotheek van architect Andrija Mutnjaković bijvoorbeeld, met tientallen koepels en een metalen visnet aan de buitenkant. Pure sciencefiction.

Het Paleis van Jeugd en Sport is ook een krankzinnig gebouw, waar een van de sporthallen nu dienstdoet als parkeerplaats. In deze ruimte laat de Koreaanse Lee Bul een glimmend kunstwerk zweven in de vorm van een zeppelin, als symbool van kwetsbaarheid en vervlogen idealen.

Ugo Rondinone heeft het grijze, betonnen Monument voor de Helden van Nationale Bevrijding in het centrum bedekt met roze folie om er een vrolijk en hoopvol symbool van te maken.

Maar Manifesta is nadrukkelijk niet op zoek naar fotogenieke lelijkheid als decor voor kunstwerken. De biënnale is beducht op een oppervlakkig effect dat van een kunstmanifestatie zou kunnen uitgaan. Dat een internationaal gezelschap kunstenaars even zijn dingetje doet, waarna het stadsbestuur hoopt op veel bezoekers.

Op Manifesta 14 is relatief veel werk van Kosovaarse kunstenaars te zien. Toegang tot alle locaties is voor iedereen gratis, om zoveel mogelijk mensen bij de projecten te betrekken.

Vuilstort

Manifesta mikt op blijvende veranderingen in Pristina. Die intentie was er ook toen de biënnale in 2018 in Palermo neerstreek en Teatro Garibaldi weer een nieuwe functie wilde geven. Dat mislukte en het oude theater werd alsnog gesloten. In Pristina moet het dit keer wel lukken om gebouwen een blijvende culturele bestemming te geven.

Het terrein van een verlaten bibliotheek werd de afgelopen jaren gebruikt als vuilnisbelt, maar met steun van Manifesta is hier nu een ‘Centre for Narrative Practice’ gekomen, met onder andere werkplaatsen, een bibliotheek voor kinderen en een tentoonstellingsruimte. Het centrum blijft in elk geval vijf jaar geopend.

Ook het terrein van een oude baksteenfabriek – een beetje te vergelijken met het Westergasterrein in Amsterdam –werd tot voor kort gebruikt als vuilstort. Nu is het speciaal voor Manifesta schoongeveegd. Er is een zwembadje geïnstalleerd waar kinderen uit de omgeving naartoe komen. Burgemeester Përparim Rama, tot voor kort architect in Londen, ziet het nu als zijn persoonlijke missie om het terrein om te vormen tot een culturele hotspot.

Stiekem lesgeven

Een van de indrukwekkendste locaties van Manifesta ligt een eind uit het centrum. De Hertica School is een uitgebrand gebouw dat aanvankelijk bedoeld was als woonhuis. Toen Albanees-Kosovaarse scholen onder het Servische bewind werden gesloten, werd hier stiekem lesgegeven. Honderden leerlingen gingen er dagelijks heen, totdat het gebouw in 1999 door Servische troepen in brand werd gestoken.

Eigenaar Mehmet Aliu-Hertica schonk het gebouw in 2003 aan de staat, in de hoop dat het een museum zou worden. Er gebeurde niets. Nu kun je tussen de zwartgeblakerde puinhopen kijken naar video’s met verhalen van oud-leerlingen en docenten. De brandlucht is nog altijd aanwezig.

Manifesta 14, Pristina, t/m 30 oktober.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden