Plus Achtergrond

Van Negerhut tot Turks Fruit: expositie over foute boeken

De Negerhut van Oom Tom is aangepast naar de Hut van Oom Tom. Maar herlees Turks Fruit of Jip en Janneke eens met de ogen van 2019. Een nieuwe tentoonstelling in Den Haag: wat zijn ‘foute’ boeken?’

Een school in Barcelona verwijderde recent Roodkapje en Doornroosje uit de eigen bieb omdat de boeken ‘te stereotiep en seksistisch zijn’. Enid Blyton (schrijfster van de populaire kinderserie De Vijf) kreeg deze zomer geen erepenning van de Britse Munt omdat haar boeken ‘racistisch, seksistisch en homofoob’ zouden zijn. In Nederland was deze maand ophef toen bleek dat in een boek over seksuele voorlichting op islamitische scholen staat dat Allah homoseksualiteit verafschuwt.

Meer dan 300 boeken

Het past allemaal naadloos in de opzet van het Huis van het Boek in Museum Meermanno in Den Haag van de tentoonstelling Foute Boeken?. Over boeken en ideeën die ooit – misschien – de gedachten van die tijd weergaven, maar nu botsen met de nieuwe mores in de samen­leving: ze zijn racistisch, seksistisch, rolpatroon bevestigend of simpelweg ideologische propaganda.

“We vinden dit een heel spannend onderwerp. Terwijl we de tentoonstelling samenstelden, kwamen er elke dag nieuwe voorbeelden voorbij,” zegt curator Bert Sliggers. Uiteindelijk ­belanden er meer dan driehonderd boeken in de vitrines. “We hebben een vraagteken achter de titel gezet, omdat we zelf niet oordelen. Dat is aan de lezer. Hopelijk zwengelt de tentoon­stelling de discussie aan.”

Sjors en Sjimmie

Wie naar de vroege versies van de megapopulaire kinderstrip Sjors en Sjimmie kijkt, ziet in Sjimmie de Zwarte Piet van ooit: donkerzwart, dikke, rode lippen, grote oorringen, raar pratend. Sliggers: “Het paste ­helemaal in de stereotypen van toen: Afrika, een beetje eng continent, waar je maar beter niet heen kon gaan, je belandde er anders nog in een kookpot.” In de loop van de ­decennia veranderde Sjimmie: hij kreeg haar, een normaal gezicht en een gelijkwaardige rol aan Sjors. “Voortschrijdend inzicht.”

Net zoals het klassieke verhaal De ­Negerhut van Oom Tom veranderde in de De hut van Oom Tom. Maar in 2012 verscheen nog het kinderreisboek Suriname, here we come, waarin onder meer stond dat ‘het in Suriname heel normaal is om vreemd te gaan, de meeste mannen in Suriname hebben minstens één buitenvrouw’. Na ophef maakte de uitgever het boek in 2018 niet meer leverbaar.

Sjors en Sjimmie getekend door de illustrator Frans Piët. Beeld Frans Piët

Turks Fruit

Turks Fruit is een boek uit de jaren zestig, de jaren van de seksuele bevrijding. Maar als je nu, met #MeToo in je achterhoofd, naar die tijd kijkt, ging het vooral om de seksuele ­bevrijding van de man,” zegt Sliggers. Een passage uit de klassieker, die op talloze leeslijsten van middelbare scholieren staat en heeft gestaan: ‘Ik naaide de ene meid na de andere. Ik sleepte ze naar mijn hol en rukte

ze de kleren van het lijf en ramde me een ­ongeluk. Dan werkte ik ze de deur uit na een haastig glas drank. Soms drie op een dag. Grote tieten, hangend als zakken brij met spenen om aan te zuigen. Kleine verschrompelde tietjes, te zielig om te strelen.’ Sliggers: “In de literatuur van die periode is de vrouw soms een object en daar deden schrijvers als Jan Wolkers en Jan Cremer aan mee.”

De curator verbaasde zich over meer: de ­populaire, romantische boekjes uit de Har­lequin Bouquetreeks. “In bijna alle relaties die daarin voorkomen zit geweld, de vrouw moet ergens om smeken. Hoe kan dat?”

Jip en Janneke

Sliggers: “Een klassieker van Annie M.G. Schmidt, een bestseller. Ouders vertellen me dat ze vroeger, als kind, veel aan die ­verhalen hebben gehad, maar toen ze ze aan hun eigen kinderen gingen voorlezen, schrokken ze. De rolpatronen, ze kloppen ­gewoon niet meer. Mama staat in de keuken, papa rookt een sigaar en leest de krant. Maakt dat het foute boeken? Dat is ingewikkeld. Je kunt ze wel weghalen, maar er is nog niet echt iets wat ze kan vervangen. Er zijn geen gelijke verhalen die de maatschappij van nu echt goed beschrijven. Daar is nog langere tijd voor nodig.”

Tafsir

Commotie op de terroristenafdeling van de gevangenis in Vught deze zomer: de gevangenisdirectie verklaart er elf boektitels tot verboden literatuur. Het gaat om boeken als de Tafsir van de radicale, middeleeuwse theoloog Ibn Kathir. Dat boek legt de koran op klassieke wijze uit en is populair in de sa­lafistische stroming van de islam. Het gaat onder meer over de gewapende jihad en het onderwerpen en vernederen van joden en christenen. Mogelijk niet de meest verstandige boeken voor een cellencomplex vol ­Nederlandse jihadisten die juist moeten ­deradicaliseren. Als De Telegraaf schrijft dat de boeken van Kathir en andere salafistische schrijvers vrijelijk beschikbaar zijn, besluit de gevangenis na nader onderzoek de boeken te verwijderen. Sliggers: “Er zijn meer van dergelijke boeken, ook voor kinderen, daarin worden, heel subtiel, zaadjes gepland om ­salafistisch te gaan denken.”

De bijbel en de koran

Aan het begin van de tentoonstelling komt een vitrine met misschien wel de vijf meest betwiste boeken ooit, in ieder geval enkele van de meest gelezen boeken ooit: de bijbel, de koran, Het Rode Boekje van Mao, Mein Kampf van Adolf Hitler en The Origin of Species van Darwin. “Het zijn de vijf boeken die het meest teweeg hebben gebracht in deze wereld, ze zijn veel gelezen, maar hebben ook geleid tot oorlogen. The Origin of Species (Het Ontstaan der Soorten) van Darwin gaat over natuurlijke selectie, ook bij de mens. Om Het Rode Boekje zijn mensen vermoord als ze het juist niet hadden. Het zijn boeken bedoeld om mensen te beïnvloeden. Woorden kunnen voor veel onheil zorgen, boeken kunnen een zwaard zijn.”

De tentoonstelling Foute Boeken? in het Huis van het Boek in Museum Meermanno in Den Haag is te zien tot 1 maart 2020.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden