PlusAchtergrond

Van koekblikken tot topless vrouwen: de uitzinnige stijl van Alphonse Mucha

Alphonse Mucha (1860-1939) werd in een klap beroemd met zijn typische art-nouveaustijl. Hij ontwierp vooral posters, maar ook parfumflesjes, koekblikjes en allerlei andere commerciële producten. Kunstmuseum Den Haag wijdt een expositie aan zijn werk.

Kees Keijer
Het affiche dat Alphonse Mucha in 1897 maakte in opdracht van spoorwegmaatschappij P.L.M. Beeld Mucha Trust
Het affiche dat Alphonse Mucha in 1897 maakte in opdracht van spoorwegmaatschappij P.L.M.Beeld Mucha Trust

Iedereen in Parijs kende haar. Haar beeltenis was ontelbaar vaak verschenen op foto’s en schilderijen. Actrice Sarah Bernhardt (1844-1923) werd de koningin van de pose en de prinses van het gebaar genoemd. Haar schoonheid werd bejubeld en Victor Hugo prees haar ‘gouden stem’. Theaterbezoekers lieten zich avond aan avond door haar meevoeren naar verre oorden en vervlogen tijden, een tijdelijke ontsnapping aan het leven in de moderne stad.

Maar tijdens de jaarwisseling van 1894 en 1895 verscheen een affiche in de straten van Parijs die de levende legende liet zien zoals nooit tevoren. Bernhardt, sinds een jaar artistiek directeur en belangrijkste acteur van het Théâtre de la Renaissance, verscheen overal in de stad op grote posters in gedurfde kleuren en met uitzinnige decoraties.

Zo werd reclame gemaakt voor Gismonda, het nieuwste toneelstuk van Bernhardt. De hoofdrolspeelster als een klassieke godin, een heilige met een aureool om haar hoofd en tegelijk als een hypermoderne vrouw, omgeven door bladeren en bloemen. Het affiche was onmiddellijk een sensatie en maakte de maker beroemd. Maar wie was die kunstenaar?

Spoedopdracht

Alphonse Mucha (1860-1939) was geboren in een klein Moravisch dorp in het Habsburgse keizerrijk. Hij leidde een tamelijk onopvallend bestaan als student en schilder in Wenen en München. Mucha had allerlei baantjes, was een tijdlang decorbouwer. In 1887 verhuisde hij met steun van een rijke graaf naar Parijs, om daar zijn artistieke ambities na te jagen. Dat lukte aanvankelijk maar matig. Tot een goede fee uit het sprookje langskwam: Sarah Bernhardt.

Op tweede kerstdag 1894 hielp Mucha een vriend met het corrigeren van drukproeven bij de bekende drukkerij Lemercier, toen de beroemde actrice aan de telefoon hing – heel modern in die tijd. Ze had een spoedopdracht voor een nieuw affiche voor haar toneelstuk. De kunstenaars die normaal voor de drukkerij werkten waren op vakantie, waarna de wanhopige Bernhardt zich tot Alphonse Mucha richtte.

Een haastklusje dus, die een schok teweegbracht in Parijs. Het smalle, verticale formaat, de subtiele kleuren en dromerige sfeer van de statige figuur raakte een gevoelige snaar bij het publiek. Het affiche was zo populair dat verzamelaars ’s nachts op pad gingen om ze met messen van de reclameborden los te peuteren.

Sarah Bernhardt was buitengewoon in haar nopjes met de poster en bood Mucha een contract aan voor vijf jaar om zowel decors en kostuums als affiches voor haar te ontwerpen.

Topless

Vanaf die eerste poster was de ‘style Mucha’ een bekend fenomeen. Boek- en tijdschriftillustraties, kamerschermen, gebrandschilderd glas, letterontwerpen, gebouwen en juwelen werden gemodelleerd naar de plantenwereld, vol sierlijke lijnen en overdadige vormen. Mucha maakte menukaarten voor champagneproducent Moët & Chandon, hij ontwierp parfumflesjes, koekblikjes en allerlei andere commerciële producten, steeds in de sierlijke art-nouveaustijl.

Vakantie naar de Middellandse Zee? Mucha maakte er reclame voor. Voor een zeegezicht met de torens van het casino van Monte Carlo doemt een vrouwelijke gestalte op die dromerig voor zich uitkijkt en omgeven wordt door een weelderige krans met seringen, hortensia’s, anjers en viooltjes.

Sex sells, dat wist Mucha al donders goed. De vrouwen op de affiches, omgeven door arabesken en golvende krullen, zijn vaak topless en zich schijnbaar onbewust van de blik van de toeschouwer. Mucha probeerde zijn werk zo aantrekkelijk mogelijk te maken, waarbij hij zich baseerde op eigentijdse (pseudo)wetenschappelijke inzichten. Kronkelende lijnen zouden een aangenaam effect hebben op de waarneming. En de meest aantrekkelijke lijnen vind je gewoon in de natuur, in het menselijk lichaam, in bloemen en bladeren.

Rêverie, 1897 Beeld Mucha Trust
Rêverie, 1897Beeld Mucha Trust

Psychedelische posters

Het Kunstmuseum Den Haag presenteert het werk van Mucha naast glazen objecten van Emile Gallé, die de natuur als grootste inspiratie voor zijn ontwerpen gebruikte.

Hoe uitzinnig de ontwerpen ook zijn, vaak is er wel een stramien achter te ontdekken. Rondom de jonge vrouwen bouwde Mucha een decoratief patroon op met cirkels en andere geometrische patronen. In veel ontwerpen is een hoofdletter Q te herkennen. Een zittende figuur wordt daarbij in een hoefijzer of cirkel geplaatst, waarbij een zwierige pluk haar of een draperie uitsteekt en zo een soort Q vormt.

Mucha’s werk werd overal geëxposeerd, schaamteloos gekopieerd en kreeg buitensporig veel aandacht van het publiek en de media. Toen hij 1904 naar Amerika reisde, kondigde de New York Daily News hem aan als ‘de grootste decoratieve kunstenaar ter wereld’.

Eigenlijk was hij toen al over zijn hoogtepunt heen. Mucha werd in een klap beroemd, maar zijn roem verbleekte ook weer snel. Zijn bezoek aan de Verenigde Staten werd niet de zegetocht die hij voor ogen had. Naderhand keerde hij terug naar Bohemen, waar hij werkte aan schilderijen waarin conventionele christelijke opvattingen worden gecombineerd met vrijmetselaarssymboliek en nationalistische ideeën.

Mucha raakte vergeten, maar werd in de jaren zestig van de twintigste eeuw herontdekt. Een nieuwe generatie grafisch ontwerpers in Engeland en Amerika voelde zich enorm aangetrokken door de ontwerpen van de art nouveau. Hun psychedelische posters en lp-hoezen werden de beeldtaal van de hippiecultuur en de Summer of Love van 1967. Blijkt Mucha ineens de grootvader van de flower power te zijn.

Alphonse Mucha, Art nouveau in Parijs: t/m 3/7 in Kunstmuseum Den Haag.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden