PlusAchtergrond

Van Gogh Museum moest noodgedwongen iets anders verzinnen

De tentoonstelling Ongekend concentreert zich op de eigen collectie van het Van Gogh Museum. Dat levert een prettige kennismaking op met werken die anders weinig te zien zijn.

Felix Vallotton, 'Luiheid (La paresse)', 1896, houtsnede in zwart, 25 x 33 cm. Dit werk maakt deel uit van de prentenserie 'Intimités' van Valloton, die het Van Gogh Museum in haar geheel aankocht. Beeld Van Gogh Museum
Felix Vallotton, 'Luiheid (La paresse)', 1896, houtsnede in zwart, 25 x 33 cm. Dit werk maakt deel uit van de prentenserie 'Intimités' van Valloton, die het Van Gogh Museum in haar geheel aankocht.Beeld Van Gogh Museum

Eigenlijk heeft het Van Gogh Museum zich in de voet geschoten. Jarenlang werden blockbusters georganiseerd, waar veel publiek op af kwam. Met dure bruiklenen van klinkende namen als Gauguin, Munch, Manet of andere tijdgenoten van Van Gogh. Succes gegarandeerd, het Van Gogh Museum werd een goedlopende tentoonstellingsmachine met een internationaal publiek.

Natuurlijk, ‘cultureel ondernemerschap’ werd door de overheid enorm gestimuleerd. Het Van Gogh Museum moest meer eigen inkomsten genereren en daar slaagde het goed in. Het museum had in Van Gogh immers een ‘wereldmerk’ in handen, zoals de vorige directeur Axel Rüger verklaarde. En daarmee werd het museum een soort tentoonstellingskanon.

Manet was ooit goedkoop

Maar door de coronacrisis kwam de keerzijde van het businessmodel van het Van Gogh Museum aan het licht. Inkomsten voor dure tijdelijke tentoonstellingen zijn weggevallen. De 1,5 meteroplossingen leidden tot een sterke vermindering van het aantal bezoekers. Blockbusters zouden in het huidige tijdsgewricht uitlopen op een financieel debacle. Het cultuurtoerisme komt heel langzaam weer op gang, maar het niveau van 2019 zal voorlopig niet gehaald worden.

Het museum moet dus noodgedwongen iets anders verzinnen. De tentoonstelling Ongekend richt zich helemaal op de eigen collectie. En eigenlijk is dat een heel prettige kennismaking met allerlei werken die anders niet of nauwelijks te zien zijn.

Intern hebben de conservatoren altijd verlanglijstjes. Die wisselen door de jaren heen. Twintig jaar geleden kon het museum voor 7 miljoen euro nog een schilderij van Edouard Manet kopen. Nu zou een vergelijkbaar doek een veelvoud kosten. In extreem uitzonderlijke gevallen krijg je daar nog wel fondsen voor, maar dan praat je over de categorie Maarten en Oopjen of Victory Boogie Woogie. Maar Manet is geen Rembrandt of Mondriaan.

Bordeelbrief

De ambities worden dus regelmatig bijgesteld, maar soms kan het museum toch een topper verwerven. In de categorie brieven werden bijvoorbeeld goede zaken gedaan. Bijna alle brieven van Van Gogh zijn al in bezit van het Van Gogh Museum, maar er zijn nog brieven in particuliere handen, die mogelijk eens op de markt komen. Dat was het geval met de brief die Vincent Van Gogh en Paul Gauguin samen aan Émile Bernard schreven, de ‘bordeelbrief’. Hij stond op één in de verlanglijstjes van de onderzoekers. De vier vellen tellende brief is vorig jaar voor 210.600 euro geveild in Parijs, waar de Vincent van Gogh Stichting hem wist te verwerven met steun van een echtpaar in Hongkong.

In 2019 kocht het museum, samen met het Drents Museum, het schilderij Onkruid verbrandende boer. Het was de eerste aanwinst van een schilderij van Van Gogh sinds 1977. Het komt uit zijn Drentse periode: hij was toen pas net begonnen als kunstenaar en probeerde een intiem avondeffect vast te leggen. Het is een van de weinige werken uit deze periode die bewaard is gebleven, omdat Van Gogh vrijwel alle vergelijkbare werken heeft vernietigd.

De tentoonstelling Ongekend gaat steeds uit van ‘vertrekpunten’, dat zijn kunstwerken die al in de verzameling zaten. Daarop wordt aangesloten in de nieuwe aankopen – en die zijn allemaal van de laatste tien jaar. Zo’n vertrekpunt is bijvoorbeeld het schilderij Montmartre in de regen van Pierre Bonnard. Bonnard schilderde het uitzicht op Parijs vanuit zijn zolderatelier, een regenachtige avond met felverlichte winkeletalages. Het werd twaalf jaar geleden gekocht bij een Londense kunsthandel, met het idee om de schilderijen van Van Gogh een context te geven in de kunstgeschiedenis.

Haarlokjes en bolhoedjes

De kunstenaars van de groep Les Nabis (‘De Profeten’) vertaalden hun persoonlijke leefwereld naar gestileerde composities met decoratieve kleurvlakken en patronen. Het Van Gogh Museum had tot dan toe vooral grafiek van de Nabis gekocht en daarin is het doorgegaan, blijkt uit Ongekend. Zo kocht het museum de mooie prentenserie Intimités van Félix Vallotton aan, compleet met bijbehorende map. Maar er is het afgelopen decennium ook vooral gezocht naar schilderijen en tekeningen van Nabiskunstenaars. Zo kocht het museum Moederschap van Maurice Denis en de schitterende waterverf­tekening De schaatsers van Pierre Bonnard. De zwierige bewegingen van de schaatsers zet zich voort in alle uithoeken van het papier, van bomen tot haarlokjes en bolhoedjes, alles draait en kolkt. Echt een meesterwerkje.

Verrassend is het grafische werk van Henri Charles Guérard (1846-1897), een kunstenaar die een beetje vergeten is, maar die verrassend modern werk maakte, van Venetiaanse stadsgezichten tot allerlei dieren als duiven en tijgers. Guérard was een echte peintre-graveur, een kunstenaar die de artistieke mogelijkheden van elke afdruk verkende en druk experimenteerde met ongewone technieken.

Vrouwelijke kunstenaars

De tentoonstelling eindigt met de recente aanwinst, een indrukwekkend portret dat Edvard Munch maakte van de Duitse natuurwetenschapper Auerbach. Na Van Goghs dood waren veel kunstenaars onder de indruk van diens expressieve stijl en het schilderij van Munch is daar een voorbeeld van.

Dat is ook zo’n beetje de richting waarin het Van Gogh Museum de komende jaren wil gaan verzamelen. Een andere richting wordt vertegenwoordigd door een schilderij van Gabriele Münter, een van de weinige vrouwen in de expositie. De aankoop van meer vrouwelijke kunstenaars moet ook een speerpunt in het verzamelpunt voor de komende jaren worden. Als er tenminste genoeg publiek naar het museum om de financiële middelen te genereren.

Ongekend. 10 jaar bijzondere aanwinsten en hun verhalen. T/m 12 september. Van Gogh Museum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden