PlusRecensie

Van Abramovic tot Moreelse: Double Act is een symfonie van videokunst en werken van oude meesters

De kracht van Double Act in het Centraal Museum Utrecht laat zich pas gaandeweg ontdekken. De combinatie van hedendaagse videokunst en 17de-eeuwse schilderkunst voelt in eerste instantie dun, maar het gaat om meer dan tegenstellingen en parallellen.

Edo Dijksterhuis
Richard Mosse, Madonna and Child, 2012. Beeld Richard Mosse, Jack Shainman Gallery, New York.
Richard Mosse, Madonna and Child, 2012.Beeld Richard Mosse, Jack Shainman Gallery, New York.

Returning a Sound is een brommertochtje over het Puerto Ricaanse eiland Vieques. Bij de eerste keer gas geven, klinkt een geschetter alsof Miles Davis uit de bocht vliegt. Er zit namelijk een zilverkleurige trompet gemonteerd op de uitlaatpijp. Als de brommerrijder over onverharde wegen rijdt, klinkt een constant gepruttel. Maar af en toe draait hij de gashendel flink open, met schijnbaar genoegen.

De video van Jennifer Allora en Guillermo Calzadilla wordt in het Centraal Museum getoond in een hoekig, houten hok. Aan de buitenzijde ervan hangen 17de-eeuwse canvassen, onder andere een jongen met mondharp en een luit spelende vrouw. Alsof een hedendaags geluid is verpakt in vier eeuwen oude muziek. Maar het is meer. In die oude werken staat musiceren voor vermaak, een privilege van de rijken. De jongen op de brommer is een politiek activist die met zijn overwinningsrondje over het eiland de sluiting viert van de Amerikaanse basis waar decennialang bommen werden getest.

Videokunst met eeuwenoude schilderijen

De tentoonstelling Double Act combineert op deze manier acht moderne klassiekers uit de videokunst met schilderijen van vier eeuwen geleden. Het bewegend beeld is afkomstig uit de internationaal gerenommeerde Kramlich Collection. De doeken zijn van het Centraal Museum, dat met het aantreden van Bart Rutten een echte videokunstkenner aan het roer heeft. Als conservator van het Stedelijk maakte hij zich al hard voor het medium, als directeur in Utrecht laat hij zijn ambitie om video op aansprekende wijze te presenteren nog meer zien.

De combinaties in Double Act zijn gemaakt op verschillende gronden. De wijze waarop Untitled (Silver) van Takeshi en Adam van Vianens zilverwerk bij elkaar zijn gebracht is formeel. De Japanner speelt met glitches, die een schokkerig beeld opleveren waar een onherkenbaar figuur doorheen loopt. Die flikkering zie je terug in de 17de-eeuwse kelken met getourneerde vormen, die groot vakmanschap verraden maar niet altijd hun precieze aard prijsgeven.

Meer inhoudelijk is de connectie tussen Richard Mosse’s The Enclave en de Slapende Mars door Hendrick ter Brugghen. Mosse filmde met infraroodlens op het platteland van Congo, waar de burgeroorlog net buiten beeld blijft. De filter, die in de strijd wordt gebruikt om gecamoufleerde soldaten te detecteren, dompelt alles onder in een onwerkelijk roze, als een sprookje dat ieder moment kan veranderen in een nachtmerrie. Die bedrieglijke rust zit ook in Ter Brugghens portret. De oorlogsgod heeft zijn ogen gesloten maar zijn hand ligt op zijn zwaard, klaar om toe te slaan.

Schoonheidsritueel

Het waarschijnlijk bekendste videowerk in de tentoonstelling is Art Must be Beautiful, Artists Must be Beautiful van Marina Abramovic. Het is de registratie van een performance waarbij de kunstenaar een uur lang naakt in een museumzaal zit en haar haren kamt terwijl ze keer op keer de woorden van de titel uitspreekt. Het schoonheidsritueel wordt niet bepaald zachtzinnig uitgevoerd, het is bijna pijnlijk om naar te kijken. Dat is ook precies de bedoeling van Abramovic, die met haar performance kritiek levert op de male gaze waar vrouwen in de kunst aan onderworpen zijn. Die verlustigende blik is onverhuld aanwezig in de 17de-eeuwse pendanten van een herderin met ontblote borsten of een prostitué bij kaarslicht.

Het combineren van oude en nieuwe kunst – de zogeheten transhistorische aanpak – is inmiddels een beproefd recept. Het idee is dat het naast elkaar tonen van schijnbaar onvergelijkbare grootheden de blik scherpt en kijkers hopelijk iets nieuws laat zien. Double Act brengt liefhebbers van hedendaags videowerk in contact met oude meesters en introduceert 21ste-eeuwse stijlvormen bij oude kunstfanaten – in dat opzicht is het geslaagd.

Maar tot ongeveer halverwege de tentoonstelling is het twijfelachtig of de combinaties meer opleveren dan de som der delen. Het concept voelt ‘dun’ aan. De gekte van Bruce Naumans hoofd dat eindeloos ronddraait en ‘OK… OK… OK’ zegt naast Hendrick ten Brugghens Vrolijke Drinker met zijn licht waanzinnige blik: dat is wel erg één op één. Weinig inspirerend is ook de koppeling tussen Bill Viola’s brandende man en Paulus Moreelses De foltering van Prometheus, waarin de titaan die het vuur van de goden stal en aan de mensen gaf de prijs moet betalen voor zijn daad.

Meer dan een verzameling duetten

Maar dan sta je voor De appelschimmel van Roelant Saverij, die met Steve McQueens video Just Above My Head is ingezet om iets over licht en donker te zeggen, en je herinnert je dit werk eerder gezien te hebben. In Pipilotti Rists Expecting wordt het schilderij verbrand als afrekening met de mannelijke canon. Dat besef laat Rist aanhaken bij Abramovic en haar erotische 17de-eeuwse tegenhangers. McQueens van onderaf gefilmde hoofd brengt Nauman terug in gedachte. En zo buitelen plots de associaties over elkaar.

Zo blijkt Double Act meer te zijn dan de verzameling duetten van tegenstellingen en parallellen die het in eerste instantie lijkt. De tentoonstelling openbaart zich gaandeweg als symfonie met talloze dwarsverbanden.

Double Act: t/m 15 januari in Centraal Museum, Utrecht

De Slapende Mars door Hendrick ter Brugghen. De oorlogsgod heeft zijn ogen gesloten maar zijn hand ligt op zijn zwaard, klaar om toe te slaan. Beeld Hendrick ter Brugghen
De Slapende Mars door Hendrick ter Brugghen. De oorlogsgod heeft zijn ogen gesloten maar zijn hand ligt op zijn zwaard, klaar om toe te slaan.Beeld Hendrick ter Brugghen

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden