PlusAchtergrond

Ulay in het Stedelijk Museum: provocerend en kwetsbaar

Kunstenaar Ulay dankt zijn bekendheid vooral aan zijn extreme performances met Marina Abramović. Dat de carrière van Frank Uwe Laysiepen veel meer inhield, laat een expositie in het Stedelijk nu zien.

S’he (1973-1974).Beeld ULAY Foundation/Marina Abramović

In 1975 ontmoetten de Duitse kunstenaar Frank Uwe Laysiepen en de Joegoslavische Marina Abramović elkaar in Amsterdam. Zij was door Wies Smals uitgenodigd om een (extreem fysieke) performance te doen in galerie de Appel. Hij – medeoprichter van de Appel – ging haar assisteren en verzorgde na afloop haar wonden.

Ulay en Abramović werden geliefden en gingen samen kunst maken. Het waren oncomfortabele, ongemakkelijke, pijnlijke performances – ‘relation works’ – waarin zij niet alleen hun fysieke en mentale grenzen opzochten maar ook hun relatie onderzochten. De uitgangspunten daarvan waren door hen samen op papier gezet:

geen vaste woonplaats
permanente beweging
direct contact
lokale relatie
zelfselectie
grenzen overschrijden
risico’s nemen
mobiele energie
geen repetitie
geen voorspelbaar eind
geen herhaling
voortdurende kwetsbaarheid
openstaan voor toeval
primaire reacties

Een aantal performances is nu weer te zien in de overzichtstentoonstelling Ulay Was Here in het Stedelijk Museum. Ze zijn nog altijd adembenemend. Ulay en Abramović die 19 minuten elkaars adem in- en uitademen, de monden stevig op elkaar. Ulay en Abramović die naakt, tegenover elkaar, in de nauwe entree van een museum staan, zodat bezoekers hen schrijlings moeten passeren. Ulay en Abramović, beiden naakt, die een uur lang tegen elkaar opbotsten, hun lichaam als klankkast. Ulay en Abramović die elk aan een kant van een gespannen boog hangen, de punt van de pijl gericht op Abramović’ hart.

Relation in Time (1977).Beeld Marina Abramović

De performances vormen het hart van de tentoonstelling, maar Ulay Was Here laat goed zien dat Ulay ook al een rijke (Amsterdamse) carrière had voordat hij in 1975 aan Marina Abramović werd gekoppeld, en dat hij ook kunst is blijven maken toen er in 1988 een dramatisch einde aan hun relatie kwam.

De expositie van de begin dit jaar op 76-jarige leeftijd overleden kunstenaar begint bij het begin: in 1968 laat Laysiepen zijn vrouw en kind en zijn succesvolle bedrijf, een industrieel fotolab in het West-Duitse Neuwied, achter en vestigt zich in Amsterdam – het magische Amsterdam dat in de ban was van de provo’s. Hij begint een studie fotografie en wordt consultant bij Polaroid. Op zijn typemachine schrijft hij aforismen die hij combineert met handgeschreven teksten en Polaroids. Hij doet ook al performances: de dreigende industrialisering klaagt hij aan in een actie waarbij hij het grachtenpand waar hij dan woont bekleedt met een gigantische, op linnen gedrukte foto van gashouders.

Auto-Polaroid

En hij maakt duizenden ‘auto-Polaroids’ – selfies avant la lettre – van zijn performances, waarin hij lichamelijke pijn en erotisch verlangen, crossdressing en zijn mannelijke en vrouwelijke kant onderzoekt. Op een van de mooiste is de ene kant van zijn gezicht gladgeschoren en opgemaakt en heeft hij aan de andere kant een ruwe, ongeschoren kin.

Retouching Bruises (1975).Beeld Marina Abramović

Ulay Was Here toont Ulays ontwikkeling stap voor stap en laat zo zien dat hij geen kunstenaar is met een stijl die zich ontwikkelt, maar dat hij wel enkele duidelijke thema’s heeft die steeds terugkomen. Ulay was altijd betrokken bij de wereld om hem heen. In de film Irritation – There is a Criminal Touch to Art is te zien hoe hij in 1976 Der arme Poet van Carl Spitzweg – het lievelingsschilderij van Hitler – uit de Neue Nationalgalerie ontvreemdde en het vervolgens naar het huis van een Turkse gastarbeidersfamilie in een arme Berlijnse wijk bracht. Na afloop van de van A tot Z uitgeschreven performance gaf hij zichzelf aan.

Veelzijdig oeuvre

Provocatie en kwetsbaarheid lopen als rode draden door Ulays veelzijdige oeuvre; hij was doordrongen van een intens besef van zijn eigen kwetsbaarheid en was tegelijkertijd compromisloos waar het ging om de inzet van zijn eigen persoon. Dat is te zien in zijn ingelijste stukje getatoeëerde huid en in de Polaroidserie die hij maakte nadat zijn geliefde Paula Françoise-Piso hem in 1974 had verlaten, met achterlaten van alleen een paar schoenen. Ulay (maat 44) verlangde er zo intens naar om haar pumps (maat 38) te passen dat hij zijn beide voeten bewerkte (maar niet inkortte; de suggestie wordt wel gewekt) met een stanleymes.

Ook ‘de huid’ van kunstwerken was naar zijn idee kwetsbaar. Het fraaie drieluik Who’s Afraid of Cyan, Magenta and Yellow? (1997) is een reactie op de vernieling van Barnett Newmans schilderij Who’s Afraid of Red, Yellow and Blue, dat in 1986 in het Stedelijk met een stanleymes werd bewerkt door een verwarde man.

Ulay Was Here, Stedelijk Museum, t/m 18/4.

Ulay Was Here

In 2018 organiseerde directeur Rein Wolfs in de Bundeskunsthalle in Bonn een grote overzichtstentoonstelling met Marina Abramović: The Cleaner. Toen Wolfs in december 2019 de Bundeskunsthalle voor het Stedelijk Museum verruilde, wist hij direct dat hij zijn eerste tentoonstelling wilde maken met Ulay (Frank Uwe Laysiepen), de Duitse kunstenaar die jarenlang in Amsterdam heeft gewoond. Ulay is wel betrokken geweest bij de opzet van de tentoonstelling, maar hij heeft de opening niet gehaald: hij overleed op 2 maart in zijn woonplaats Ljubljana aan lymfeklierkanker. Hij werd 76 jaar. De tentoonstelling Ulay Was Here markeert ook het afscheid van fotografieconservator Hripsimé Visser. Visser, die sinds 1990 in dienst was van het Stedelijk en tentoonstellingen maakte als Nan Goldin – I’ll be your mirror (1997), Rineke Dijkstra – Portretten (2005, in SMCS) en Ed van der Elsken – De verliefde camera (2017), gaat met pensioen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden