PlusExpositie

Uiteindelijk zijn we allemaal gewoon beesten – Francis Bacon en zijn fascinatie voor dieren

Francis Bacon-tentoonstelling Man and Beast in de Royal Academy in Londen. Het toont zijn fascinatie voor dieren en hoe dit zijn benadering van het menselijk lichaam beïnvloedde. Beeld Judith Burrows
Francis Bacon-tentoonstelling Man and Beast in de Royal Academy in Londen. Het toont zijn fascinatie voor dieren en hoe dit zijn benadering van het menselijk lichaam beïnvloedde.Beeld Judith Burrows

Het is een expositie die van de muren naar je loert, op een onbewaakt moment op je afspringt en je door elkaar geschud achterlaat. De Royal Academy in Londen brengt Francis Bacon: Man and Beast.

Sofie van Hyfte

Eén zeer realistisch oor. Meer is er niet om het amorfe figuur in Head I uit 1948 te identificeren als, nu ja, mens. Het grauwe ding heeft een scheve vissenbek waarin te veel en te scheve tanden plakken. Heel veel meer, naast ook een bedrand, kun je niet opmaken uit het eerste schilderij in Francis Bacons majestueuze Man and Beast-tentoonstelling. Je kunt de vieze adem van het ding nog net niet ruiken.

“Als je erover nadenkt, zijn we allemaal maar dieren,” poneerde de Iers-Britse Francis Bacon (1909-1992) ooit in een gesprek met Michael Peppiatt, vriend en cocurator van de tentoonstelling. “Alleen zijn sommige mensen er zich iets meer van bewust dan anderen. Die lijken veel dichter te staan bij hun dierlijke instincten. Ik heb wellicht op een andere manier kennisgemaakt met dieren dan de meesten onder ons. Als kind was ik steevast omringd door beesten en dat zal altijd een impact blijven hebben op mijn leven.”

Dat de Royal Academy Peppiatt als een van de curatoren aanstelde, is op zijn minst een goede zaak te noemen. Bacons biograaf heeft topwerk afgeleverd. Met de hoge galerijen geschilderd in tinten donkergroen, dieprood en grauw zand, passend bij het palet van de kunstenaar, en de theatrale maar subtiele verlichting, is het een onberispelijke setting voor Bacons schilderijen. De tentoonstelling gaat op zoek naar een fundamenteel, maar weinig onderzocht aspect in zijn oeuvre: hoe Bacons fascinatie voor dieren zijn benadering van het menselijk lichaam zowel vormde als vervormde.

Masochist

Bacon had inderdaad geen gewone verhouding met dieren. Hij had een zware vorm van astma en was uiterst allergisch voor alles wat op poten liep. Maar eraan ontsnappen kon hij allerminst; happend naar adem bewoog hij zich door zijn kindertijd. Hij werd grootgebracht op een hoeve op het Ierse platteland, waar zijn vader een autoritaire paardentrainer was.

Bacon, die als kind al lak had aan in de pas lopen, werd het mikpunt van treiterij van Eddy Bacon. Die zag zijn falen als vader als hij naar zijn subversieve zoon keek, en probeerde hem te ‘redden’ door hem af en toe te laten afborstelen door een van zijn stalknechten. Bacon ontwikkelde een verstoorde relatie met zijn vader.

Toen hij op zijn zestiende worstelde met zijn eerste homoseksuele gevoelens, stuurde vader Eddy hem met de ultramasculiene Cecil Harcourt-Smith naar Berlijn. In essentie om hem een lesje te leren, maar dat mislukte toen Harcourt-Smith plots gevoelens kreeg voor jonge Francis.

De kunstenaar was op zijn minst een enigmatisch figuur. Op feestjes was hij steevast de joviale boemelaar die zijn gasten op champagne trakteerde en maar al te graag aan gokpartijtjes deelnam. Ook was hij de man die zorg droeg voor verslaafde vrienden, hen te eten gaf, en geld uitdeelde aan een ieder die het moeilijk had. Maar in de slaapkamer veranderde de kunstenaar in een op seksuele machtsspelletjes kickende masochist, met lusten die gestoeld waren op ronduit gruwelijke fantasieën, voortgekomen uit de trauma’s van zijn jeugd.

Die meedogenloosheid zie je als je naar zijn schilderijen kijkt. Het zijn die beestachtige relaties die ook in heel wat schilderijen opduiken in de tentoonstelling. Zo had hij seks met de stalknechten die hem als kind hadden vernederd. Onder meer Man Kneeling in Grass uit 1952 is daaruit voortgekomen – een naakt figuur die met voorovergebogen hoofd op handen en knieën door het gras kruipt.

Een mensenhoofd met de kreet of enge glimlach van een aap, de dans tussen stierenvechter en stier, zijn lovers die op de meest absurde manier worden gecapteerd. Bacons monsters doen haasje-over in de rondgang. Bij momenten wil je rennen, nog vaker wil je wegkijken.

Stierengevechten

Voortdurend interfereert de beweging van dieren en mensen in zijn werk. Hij verwijst in zijn schilderijen ook vaak naar fotografische beelden. De kunstenaar was gefascineerd door het vermogen om de beweging van het lichaam vast te leggen. Fotograaf Eadweard Muybridge’s Complete Human and Animal Locomotion had een grote impact.

In een zaal staan Bacons stierengevechten in een rondje opgesteld. De wilde penseelstreken doen denken aan iets wat Bacon ooit tegen criticus en biograaf David Sylvester zei: “Ik wil een heel geordend beeld, maar ik wil dat het toevallig tot stand komt.” Bacon liet erg veel aan het toeval over. Zo zie je dat de witte verfstreken die het bewegende doek van de stierenvechter moeten voorstellen, bijna op het canvas gegooid werden. In veel opzichten zijn de risico’s die hij opzoekt vergelijkbaar met de risico’s die de matador neemt.

“Bacon zien schilderen is alsof je iemand gadeslaat die met vallen en opstaan aan het koorddansen is,” stelt hedendaags kunstenaar Damien Hirst in de BBC-documentaire uit 2017 over Bacon. “Hij weet duidelijk waar hij mee bezig is, toch is het telkens gokken wat zijn volgende penseelstreek wordt.”

De grootse opstelling in Londen laat je wat ongemakkelijk achter. Bacon zorgt ervoor dat je het vertrouwen in de mensheid, onze moraliteit en superioriteit stukje bij beetje verliest. Je kunt het aankleden zoals je wilt, maar het is zoals de kunstenaar het ooit stelde: uiteindelijk zijn we inderdaad allemaal maar dieren.

Francis Bacon: Man and Beast, tot 17/4 in de Royal Academy, Londen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden