PlusAllard Pierson

Uit liefde voor letters: de grootste verzameling ontwerpersarchieven van het land

Grafische vormgeving en typografie laat het Allard Pierson zien via bijzonder vormgegeven boeken, affiches en de technische geschiedenis van het grafische vak. De verzameling ontwerpersarchieven is de grootste in zijn soort van Nederland.

Neo-art-nouveaulettering in werk van Victor Moscoso uit 1967 Beeld Allard Pierson

De Egyptische afdeling mag dan over een mummie beschikken, het Etruskisch kabinet uitpuilen van grafvondsten en de collega-conservator van cartografie verschillende exemplaren van de kapitale Atlas Maior van Blaeu op de plank hebben staan, volgens Mathieu Lommen, conservator grafische vormgeving, beheert hij de ‘leukste collectie’ van het Allard Pierson. Of in elk geval de breedste.

“Er zit van alles in,” zegt Lommen. “Van kalligrafie tot kookboeken. Van highbrow tot lowbrow. In de presentatie Creatieve Stad zal vanaf september een mooie selectie te zien zijn. Maar het is ook een wetenschappelijke collectie, die ter beschikking staat van onderwijs en onderzoek.”

De grafische collecties van het Allard Pierson onderscheiden zich door hun breedte en internationale karakter. Belangrijk onderdeel is de beroemde Typografische Bibliotheek van lettergieterij Amsterdam, die het internationale verhaal van de grafische vormgeving en techniek illustreert, van William Morris tot Wim Crouwel.

Bladgoud op tuinhek

De revival van handlettering, een ambacht dat aan het uitsterven was, doet Lommen deugd. “Boekhandels liggen vol met instructieboeken. Ook commercieel wordt handlettering weer meer en meer toegepast: op huisdeuren, winkelruiten, gevels en in de horeca. Lokaal is goed werk te zien van onder meer Martijn Krabman en het collectief Amsterdam Signpainters.”

Vroeger werden voor letteraars modelboeken uitgebracht, met in stijl uiteenlopende alfabetten. Letters die konden worden gekopieerd, mits voorzien van een strakke hand. De Amsterdamse letter onderscheidde zich rond 1900 door zijn mathematische aanpak.

Enkele voorbeelden van belettering van rond de eeuwwisseling.Beeld Allard Pierson

Recent wist Lommen het bedrijfsarchief te verwerven van vader en zoon Beekmann. “Vanaf eind negentiende eeuw tot ver in de jaren zestig beletterden zij Amsterdam, van Rijksmuseum en het Nieuwe DeLaMar tot boekhandel Scheltema. Hun bedrijfsadministratie geeft een deel van de Amsterdamse geschiedenis weer. Ze beschilderden ook transportfietsen van slagersjongens of ze kregen opdracht van een chique mevrouw uit Amsterdam-Zuid om biezen aan te brengen in de keuken of bladgoud op de punten van het tuinhek.”

Voor grafisch ontwerpers was in het analoge tijdperk een zekere vaardigheid in handlettering een must. “Men tekende bijvoorbeeld voor een opdrachtgever moeiteloos een concept voor een boekomslag alsof het al was gedrukt.”

Bekende voorbeelden daarvan zijn de door Helmut Salden getekende stofomslagen, onder andere die voor de Russische Bibliotheek. Voor kunst- en designhistorici heeft het analoge tijdperk het voordeel dat het ontwerp- en productieproces soms uitgebreid bewaard is gebleven. De collectie ontwerpersarchieven is in zijn soort de grootste in Nederland. Het Allard Pierson beheert onder meer de archieven van Atie Siegenbeek van Heukelom (zie kader), Gerard Unger en Irma Boom.

Hoogtijdagen

Lommen is druk met het samenstellen van de tentoonstelling Letters van de art nouveau, die in oktober de grote thematentoonstelling Godinnen van de Art Nouveau begeleidt. “De art nouveau was letterlijk een nieuwe kunst­stroming, die rond 1900 een einde maakte aan de vele negentiende-eeuwse retrostijlen. En de stijl verscheen vooral op straat in reclame en op culturele affiches. Getekende belettering vormde een wezenlijk onderdeel van het ontwerp en had onder Japanse invloed vaak een penseel­karakter.”

Waren de hoogtijdagen van de art nouveau in 1910 alweer voorbij, de belettering werd in de Summer of Love van 1967 herontdekt. “De covers van het Nederlandse jongerenblad Hitweek van Willem de Ridder zijn voorbeelden van neo-art nouveau, met koppen in de Arnold Böcklin, de jugendstilletter bij uitstek.”

Dit is het achtste deel uit een artikelenreeks over het Allard Pierson, het museum en kennisinstituut voor de erfgoedcollecties van de Universiteit van Amsterdam, dat in september vier jaar van uitbreiden, verbouwen en herinrichten afrondt. Het is nu al veilig te bezoeken, na online reservering: allardpierson.nl

Arabella de hemelkat

De afgelopen jaren verschenen verschillende prentenboeken over Amsterdam, deels op toeristen gericht. Die laten natuurlijk de grachten zien, en beroemde gebouwen. Maar Amsterdam is natuurlijk al langer een geliefde locatie bij boekillustratoren. 

Een van de favoriete titels van Mathieu Lommen is Arabella de hemelkat, in 1965 geschreven en geïllustreerd door Atie Siegenbeek van Heukelom (1913-2002). Hoewel in Berlijn en München gedegen opgeleid tot grafisch ontwerper was ze vooral werkzaam als illustrator. In 1969 verscheen haar borduurpatronenboek Amsterdam in kruisjes. Ze had toen de drukke Rozengracht al verwisseld voor het idyllische Amerongen. Het Allard Pierson beheert het archief van Atie Siegenbeek van Heukelom.

Arabella de hemelkat.Beeld Atie Siegenbeek van Heukelom
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden