Plus Achtergrond

Trout Mask Replica is nog steeds zijn tijd ver vooruit

In de late lente van 1969 verscheen Trout Mask Replica van Captain Beefheart & his Magic Band, een dubbel-elpee die nog steeds zijn tijd ver vooruit is.

Captain Beefheart (uiterst rechts) & his Magic Band in 1969. Beeld Getty Images - Ed Caraeff

Trout Mask Replica van Captain Beefheart & his Magic Band is voor de popmuziek wat Le sacre du printemps was voor de klassieke muziek, wat Colemans Free Jazz was voor de geïmproviseerde muziek, wat Finnegans Wake van Joyce was voor de literatuur, het Zwarte vierkant van Malevitsj voor de schilderkunst, 2001: A Space Odyssey voor de cinematografie, Sixteen Dances for Soloist and Company of Three van Merce Cunningham voor de dans en Triangel in de jungle van Lucebert voor de dichtkunst. 

Het dubbelalbum verscheen op 16 juni 1969, iets meer dan vijftig jaar geleden. Er zijn meer dan genoeg redenen hier eens bij stil te staan.

Trout Mask Replica was iets onvoorstelbaars. Het was nieuw, maar door zijn uniciteit tegelijkertijd een einde. Er was goed beschouwd niets meer aan toe te voegen. Dat Beefheart en zijn band daarna nog negen platen maakten, kun je ze niet verwijten. 

Sommige ervan zijn verschrikkelijk goed (zeker Lick My Decals Off, Baby uit 1970 en Doc at the Radar Station uit 1980), maar toch waren ze allemaal gedoemd in de schaduw te staan van Trout Mask Replica, net zoals Stravinsky nooit meer een stuk kon schrijven dat de impact had van Le sacre du printemps.

Piano voor een genie

Waarom klinkt Trout Mask Replica ook na een halve eeuw nog zo volkomen nieuw? Antwoord: omdat het de eerste plaat was waarop Beefheart helemaal zichzelf kon zijn, doordat producer Frank Zappa – die hem al sinds de lagere school kende als ‘Donnie Vliet’ – hem volledige artistieke vrijheid had gegeven. 

Op nummers als Electricity (op Safe as Milk uit 1966) en Beatle Bones ’n Smokin’ Stones (op het onderschatte album Strictly Personal uit 1967) hoor je de bizarre klankwereld die op Trout Mask Replica zou exploderen, al aankomen.

Noten lezen

De beslissende factor voor Beefhearts grote sprong voorwaarts moet de aanschaf van een ­piano zijn geweest. Bij Zappa thuis had hij gezien hoe makkelijk je op zo’n ding kon componeren. Het punt was alleen dat Beefheart, anders dan Zappa, geen noten kon lezen en geen enkele muziektheoretische kennis had, maar hij zag niet waarom dat een probleem zou moeten zijn; hij was immers een genie.

Natuurlijk had Beefheart geniale trekken, maar daar hoorde in zijn geval ook een opgeblazen zelfbeeld bij en een karakterologie die door sommige ongediplomeerde psychoanalisten is gediagnosticeerd als ‘paranoïde schizofrenie’.

Die term komt voor het eerst ter sprake bij John French, de drummer van The Magic Band, zonder wie Trout Mask Replica nooit gemaakt had kunnen worden. French was degene die de intuïtieve pianopartijen die Beefheart achter het instrument bedacht in noten trachtte te vangen. Die moesten vervolgens worden vertaald naar elektrische gitaren, bas en drums.

Hoeveel er na die vertaalslagen is overgebleven van Beefhearts oorspronkelijke ideeën (die hij zelf, aldus French, na een paar minuten alweer was vergeten), blijft de vraag. Geen vraag is het dat Beefheart tijdens het acht maanden vergende repetitieproces in een huis aan de Ensenada Drive in Woodland Hills van Los Angeles net zo lang bleef kneden totdat alles precies zo klonk als hij het wenste.

Veel is inmiddels geschreven over de hemeltergende omstandigheden waaronder Trout Mask Replica tot stand is gekomen. De leden van de band, naast French bestaande uit Bill Harkleroad en Jeff Cotton op gitaar, Mark Boston op basgitaar en Victor Hayden op basklarinet – allen rond de twintig en een jaar of tien jonger dan Beefheart – hadden nauwelijks te eten, werden geestelijk en zelfs fysiek door hun voorman mishandeld en traden na al het doorstane leed zegge en schrijve één keer op. Geld hebben ze aan Trout Mask Replica nooit verdiend.

Uniek amalgaam

Het vergroot allemaal slechts de mystiek rond de muziek die zich misschien nog het best laat omschrijven als een uniek amalgaam van schurend primitivistische polyritmiek, polytonaliteit, vrije atonaliteit en delta blues, bezien door een abstract expressionistische bril, met een zanger die de stem heeft van Howlin’ Wolf, maar dan een roestig octaaf lager, die bovendien sopraansaxofoon speelde zoals Jackson Pollock schilderde. (Dat hij het instrument nog maar net bespeelde en onder invloed van Ornette Coleman oppikte, is alweer zo’n waanzinnig detail.)

De getraumatiseerde ex-bandleden ten spijt blijft de muziek op Trout Mask Replica ook na vijftig jaar de impact houden van een brisantgranaat op een kinderspeeltuin. Frown­land, het eerste stuk op de plaat, duurt slechts 1 minuut en 41 seconden, maar wie het volhoudt, weet dat zijn leven nooit meer hetzelfde zal zijn. 

En dan moeten Dachau Blues, Ella Guru, Hair Pie: Bake 1, Moonlight on Vermont, Pachuco Cadaver, Dali’s Car, Well, Hobo Chang Ba en Steal Softly Thru Snow en al die andere nog komen.

En wie die 28 nummers uitzit, weet: Trout Mask Replica klinkt nog steeds alsof de muziek pas overmorgen is gemaakt. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden