PlusAchtergrond

Traditie: het Nieuwjaarsconcert van de Wiener Philharmoniker - pas sinds 2019 vrij van nazismetten

Het Nieuwjaarsconcert van de Wiener Philharmoniker in 1990. Het concert vindt traditiegetrouw plaats in de Gouden Zaal van de Wiener Musikverein. Beeld Getty Images
Het Nieuwjaarsconcert van de Wiener Philharmoniker in 1990. Het concert vindt traditiegetrouw plaats in de Gouden Zaal van de Wiener Musikverein.Beeld Getty Images

Traditie op nieuwjaarsdag: het Nieuwjaarsconcert van de Wiener Philharmoniker, met aan het slot de Radetzkymars. Pas sinds 2019 is die van nazismetten vrij.

Erik Voermans

Sinds jaar en dag is het vaste prik op nieuwjaarsdag. Met een brak hoofd, wegens te veel flûtes met champagne de vorige nacht, sta je op, nuttigt een vaag ontbijt, bestaand uit de overgebleven oliebollen en appelflappen, en zet je de tv aan, waar je je handenwrijvend verheugt op het schansspringen in Garmisch-Partenkirchen. Jammer dat Eddie The Eagle niet meer meedoet, denk je op dat moment, een gedachte die je precies één keer per jaar hebt – altijd op 1 januari. (Voor de jeugdige lezers: Eddie The Eagle, die eigenlijk Michael Edwards heet, was een Engelse schansspringer die er helemaal niets van kon en die door zijn geschutter een grote, campy, populariteit opbouwde. Het Internationaal Olympisch Comité voerde daarna de Eddy The Eagle Rule in, waarmee werd voorkomen dat totale prutsers konden meedoen aan internationale skiwedstrijden.)

Veldmaarschalk

Maar voordat er geskied wordt in Beieren is er eerst een ander, niet geheel oncampy programma: het Nieuwjaarsconcert van de Wiener Philharmoniker, of Neujahrskonzert, zoals de Weners zeggen, die onder leiding van een wereldberoemde dirigent walsen, polka’s en galoppen speelt uit de Straussdynastie. Het laatste stuk van de middag is altijd weer de Radetzkymars, in 1848 geschreven door Johann Strauss Vater voor veldmaarschalk Radetzky, de Oostenrijkse legeraanvoerder die dat jaar succesvol ten strijde trok tegen het leger van het Sardijnse koninkrijk tijdens de Risorgimento, de Italiaanse onafhankelijkheidsoorlog.

Tijdens de Ratdetkymars klappen de aanwezigen in de Gouden Zaal van de Wiener Musikverein altijd gezellig in de maat mee. De mensen van adellijke bloede rammelen dan wat met hun juwelen.

In Nederland is die Radetzkymars voor oudere lezers onlosmakelijk verbonden met een scène uit Turks Fruit van Jan Wolkers, waarin Olga’s vader met zijn handen op de leuningen van zijn stoel de vierkwartsmaat meeklapt, terwijl hij op de melodie van Strauss de woorden ‘tieten-kont, tieten-kont, tieten-kont-kont-kont’ meezingt.

Hitler en Goebbels

Het Neujahrskonzert, dat voor het eerst onder die naam op 1 januari van 1941 werd gehouden, kwam voort uit de wens van Adolf Hitler en ­Joseph Goebbels om de Volksgemeinschaft te versterken, de gemeenschapszin, zowel aan het front als in de Heimat. Daartoe begonnen ze in 1939 met Winterhilfswerk des deutschen Volkes – met op 31 december in Wenen een concert met lichte muziek – die goed was voor het moreel: walsen van Strauss en zijn zonen. Uit die winterhulp kwam het Nieuwjaarsconcert voort.

De concerten tijdens de Tweede Wereldoorlog werden gedirigeerd door Clemens Krauss, die na de ondergang van het Derde Rijk een dirigeerverbod kreeg opgelegd. Zijn opvolger Josef Krips was de man die de Radetzkymarsch een vast onderdeel van het Neujahrskonzert maakte. Krauss dirigeerde het concert vanaf 1948 nog zeven keer. Zijn dirigeerverbod werd opgeheven toen bleek dat hij tijdens de oorlog Joden had geholpen en hij geen rabiate nazi was geweest.

Na Krauss was tot 1980 Willy Boskovsky de vaste dirigent. Daarna werd het roer overgenomen door eerst Lorin Maazel (hij dirigeerde er in totaal elf) en vervolgens door jaarlijks wisselende beroemdheden als Herbert von Karajan (1987), Claudio Abbado (1988, 1991) en Riccardo Muti (zeven in totaal).

Dirigent der dirigenten

Tot de bijzonderste Neujahrskonzerte behoren die onder leiding van Nikolaus Harnoncourt. Hij diepte in 2001 en 2003 zelden gehoorde stukken uit het archief van Strauss en zonen op. Maar het indrukwekkendst blijven de concerten van 1989 en 1992, onder leiding van de legendarische Carlos Kleiber, de dirigent der dirigenten, die voor eens en voor altijd voordeed hoe een Weense wals moest klinken. De opnamen van zijn concerten, uitgebracht door Sony, zijn nog steeds ongeëvenaard.

Voor 1 januari 2022 staat Daniel Barenboim voor het Weense orkest; zijn derde keer.

Pikant is nog te memoreren dat de Wiener Philharmoniker tot ver in de 21ste eeuw het arrangement van de Radetzkymars bleven spelen dat was geschreven door de nazi Leopold Weninger, componist van de hymne Gott sei mit unserem Führer en samensteller van de bundel Sieg Heil! 43 SA-Marsch- und Kampflieder.

Sinds 2019 spelen ze een eigen uitgave van de partituur. Er hoeft dus niets meer in de weg te staan om volop van het Neujahrskonzert te genieten.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden