Plus Interview

Tom Lanoye: ‘Ik ben tegen de muren van mijn overmoed geknald’

Tom Lanoye: ‘Ik dacht: Albee, ach ik doe dat wel effe.’ Beeld Arthur Los

Dinsdag wordt hij 61 en gaat zijn 25ste toneel­stuk in première in Middelburg. Schrijver Tom Lanoye brengt in Wie is Bang een eerbetoon aan Edward Albees beroemde Who’s Afraid of Virginia Woolf?. Het is een clash tussen oude en jonge acteurs geworden. ‘Ik heb mij ontzettend mispakt en ben tegen de muren van mijn overmoed geknald.’

In zijn handen kregen stukken van Shakespeare en Tsjechov al eigentijdse versies die klonken als een klok. De bakermat van Wie is Bang ligt ook bij zo’n klassieker: Euripides’ Medea. Tom Lanoye: “Voor het acteursechtpaar Els Dottermans en Han Kerckhoffs maakte ik de bewerking Mama Medea. Dat is bijna twintig jaar geleden. De liefde en vriendschap tussen ons is gebleven en toen we brainstormden over een nieuwe samenwerking opperde Han iets met De Theatermaker van Thomas Bernhard te doen. Dat gaat over een chagrijnige acteur op leeftijd. Toen kwam ik binnen de kortste keren op toneelschrijver Edward Albee uit en zijn Who’s Afraid of Viriginia Woolf? Daarin vecht het oudere paar George en Martha elkaar de tent uit terwijl het jonge stel Honey en Nick op bezoek is.”

“Albee is een van mijn grote helden. Dit is het stuk dat ik het meest heb gezien, in allerlei versies. Mocht Richard Burton nog leven, ik reisde naar het eind van de wereld om hem te zien – zeker mocht Elizabeth Taylor er nog bij zijn. Ik wou geen bewerking, het moest een nieuw, autonoom stuk worden dat een even grote spiegel is van de maatschappij als het origineel, maar dan spelend in het milieu van de toneelwereld. Acteurs over het vak in een toneelstuk over toneel, maar ook over migratie, nieuwkomers, ^. Ineens lag alles open.”

Denise: “Wat een kutstuk! Jozef Maria en hun godverdomse fucking kindeke djiezes nog aan toe, zeg… Wat een overroepen, godgeklaagd en totaal afgelebberd klotestuk.”

Jo: “Alles naar wens, lieveling?”

Zo begint Wie is Bang. Het oude echtpaar Jo en Denise heeft het slotapplaus net in ontvangst genomen, kibbelt na en krijgt dan een jong stel op bezoek – Sibel (Dilan Yurdakul) en Soufian (Tarikh Janssen) – dat ze hebben geëngageerd om het volgend seizoen mee op tournee te gaan.

Lanoye: “Zij komen binnen met sturm-und- drang van ‘alles moet anders, want wij zijn hier’. Dat herkennen die oudere acteurs. Ze bewonderen de jeugdige overmoed. Tegelijkertijd betekent het hun naderende einde. Nu hebben zij nog de touwtjes in handen, want zij betalen. Al is het maar heel weinig.”

Sibel: “Je ziet er ook nog steeds fantastisch uit, voor jouw leeftijd. En dat na zo’n carrière! (tot Jo) Ik heb jullie gisteren gegoogeld: indrukwekkend hoor, jullie beginjaren – en dan al dat vele werk daarna. (tot Denise) Ik had mij jou echt veel ouder voorgesteld.”

Denise (gepikeerd): “En ik had mij jou veel zwarter voorgesteld, voor iemand van de Bahama’s.”

Soufian (lachend, Denise de whisky overhandigend): “Neenee, dat ben ík – eigenlijk van de Antillen…”

Lanoye: “Het is mijn 25ste stuk en ik probeer voor mezelf telkens iets nieuws te doen. Wat ik nog nooit gedaan had, is echt met acteurs iets maken en daarom heb ik ze alle vier apart urenlang gesproken. Els en Han spelen natuurlijk al zo’n dertig jaar toneel, soms met elkaar, meestal niet, en Dilan en Tarikh hebben ook echt samen op de toneelschool gezeten. De standpunten over migratie en kunst van deze generaties staan in het echte leven ook diametraal tegenover elkaar, dus dat heb ik allemaal kunnen gebruiken.”

“Alleen heb ik mij ontzettend mispakt en ben ik tegen de muren van mijn overmoed geknald. Ik dacht: ik heb al alexandrijnen gedaan met stukken Vondel erin, vier- en vijfvoetige jamben Shakespeare, Euripides… dus Albee, ach: ik doe dat wel effe. Maar dan kom je bij die Amerikaanse schrijfstijl die bedrieglijk simpel lijkt, maar het helemaal niet is! Ik heb Albee eindeloos zitten analyseren.”

“Mijn stuk is echt een ode aan de toneelschrijfkunst en de toneelspeelkunst. Mijn universum is tragikomisch en theatraal, natuurlijk dankzij die geweldige acterende moeder van me. Om dat te begrijpen moeten de mensen mijn roman Sprakeloos maar herlezen.”

“Het leek mij fantastisch om acteurs te laten zeggen: ‘Ja deze vorm is toch eigenlijk niet meer geschikt om de verhalen van vandaag te vertellen’ en: ‘Ja maar theater ís toch ook dood’, terwijl je twee uur lang het tegendeel ziet.”

“Het lezen en herlezen van toneel is voor mij net zo vanzelfsprekend als voor anderen naar het voetbal gaan is, wat ik niet doe. Ik kijk wel eens naar een EK of WK. Dat is een soort Songfestival voor heteroseksuelen, dan doe ik wel mee. Maar ik vind dat zo raar dat mensen geen toneel lezen! Ik heb gelukkig een uitgever die dat begrijpt en mijn theaterteksten in mooie boekjes uitgeeft. Als je toneel leest, mag je ook veel meer zélf bepalen hoe die personages eruitzien, hoe het decor eruit moet zien, wat de intonatie is. Je bent veel meer in het complot betrokken dan bij een roman.”

Wie is Bang: t/m 7 september in Middelburg, 9 en 10 november in ITA. De tekst verschijnt bij uitgeverij Prometheus.

Zeeland waarschuwt

In de uitnodiging van het Zeeland Nazomer Festival is een waarschuwing opgenomen over Wie is Bang: ‘De voorstelling bevat teksten die de toeschouwers als grof zouden kunnen aanmerken.’ Ook uit de politiek zijn er reacties: de SGP wil op het festival geen voorstellingen meer waar gevloek in voorkomt. ‘God komt hierop terug, bij u en allen die daar verantwoordelijk voor zijn,’ waarschuwt de partij dit weekend. 

Lanoye: “Een verbod van het stuk is goddank niet aan de orde. Die kijkwijzer is meer een soort parental guidance-sticker op ­rapalbums. Dat vind ik natuurlijk best cool, maar ik respecteer het gebaar ook — mensen moeten niet naar iets gaan kijken dat ze al op voorhand kwetsend vinden. Tegelijk is het toch weer een hommage aan Albee. Toen zijn stuk werd genomineerd voor de Pulitzerprijs, viel de jury vanwege het gevloek en gescheld zelf ruziënd uit elkaar. Op de prachtige vertaling van Gerard Reve kwam ook het nodige commentaar. De cirkel is rond.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden