Plus

Thomas Erdbrink: 'Ik laat zien dat Iran meer is dan zijn leiders'

Irancorrespondent Thomas Erdbrink is zondag terug op tv met deel twee van zijn successerie Onze Man In Teheran. Zijn missie bleef gelijk: het bestaande zwart-witbeeld van Iran wat kleur geven.

Thomas Erdbrink: 'De islam waar men het in Nederland over heeft, is niet de islam die ik terugzie in Iran.' Beeld Marc Driessen

Een paar jaar geleden hield Thomas Erdbrink (42) een praatje in Arnhem over Onze Man In Teheran. Na afloop stapte een man op hem af die zichzelf introduceerde als een vertegenwoordiger van Noord-Korea. Hij complimenteerde Erdbrink met de serie en deed hem een opvallend aanbod. Of Erdbrink niet ook zo'n soort documentairereeks wilde maken over Noord-Korea.

Het bleef bij die ene mysterieuze ontmoeting, Erdbrink hoorde nooit meer iets van de man. Maar sowieso voelde hij er niets voor. "Het zou geen goede serie worden. Ik woon niet in Noord-Korea, weet niets van de cultuur en spreek de taal niet. Dan kun je alleen een heel oppervlakkig beeld van een land schetsen."

Zondag start de tweede reeks van Onze Man In Teheran, waarin Erdbrink de kijker opnieuw rondleidt in het land waar hij al zeventien jaar woont en werkt. Een land dat hij door en door kent, maar toch blijft verbazen. "De Iraanse samenleving verandert razendsnel, terwijl het regime wil dat alles zo veel mogelijk bij het oude blijft. Die spanning is superinteressant."

In de eerste aflevering van de tweede serie moet Erdbrink langskomen bij het Iraanse ministerie van Informatie. Daar spreekt hij met de directeur van het mediabureau die hem toestemming moeten geven om een nieuwe serie te maken. De directeur was blij met de eerste vijf afleveringen, die hij talloze keren heeft bekeken. Maar er zaten ook fragmenten in die het Iraanse regime minder konden bekoren.

Zoals de secretaresse van Erdbrink die haar chador afzweert en later naar Amerika vertrekt. En het opvoeren van 'Mister big mouth', de man die bloedfanatiek 'dood aan Amerika' scandeert, werd ook niet gewaardeerd. Daarmee werd een karikatuur gemaakt van Iran, vond het ministerie. Maar ondanks die bezwaren mocht Erdbrink toch een tweede serie maken.

U hebt in de eerste reeks blijkbaar een positief beeld van Iran geschetst.
"De bedoeling was niet om mensen positiever of negatiever naar Iran te laten kijken, ik wilde mensen het land beter leren begrijpen. De onderwerpen waren best zwaar: het ging onder meer over een vrouw die zoutzuur in haar gezicht had gekregen, de arrestatie van een collega-journalist, een geloofsfanaticus en een opgedroogde rivier. Toch was de reactie van veel mensen dat het Iran op een heel positieve manier liet zien."

Hoe kan dat dan?
"Het zegt iets over de vooroordelen van veel mensen over Iran. Dat is trouwens niet de schuld van die mensen, maar van de leiders van Iran die ervoor kiezen om het land gesloten te houden. Zo geef je voeding aan vooroordelen."

"Het heeft ook te maken met de islam. In Nederland heerst een grote angst voor de islam, zoals men vroeger bang was voor het communisme. Maar de islam waar men het in Nederland over heeft, is niet de islam die ik terugzie in Iran, waar de moskeeën leeg zijn. Het geloof zit bij de meeste Iraniërs in het hart, maar de leiders van het land leggen een gepolitiseerde versie van de islam op."

"Wat ik wil laten zien is dat een land meer is dan zijn politieke leiders. Dat er ook een maatschappij is die zich tot op zekere hoogte niets aantrekt van het regime, dat er mensen zijn die lachen, huilen, trouwen en naar begrafenissen gaan. Die, kortom, gewoon hun ­leven leiden."

Dat is toch niet zo'n wereldschokkend inzicht?
"Mensen die niets weten van Iran denken dat het een land is van woestijnen, vrouwen in zwarte gewaden en dromedarissen. Pas als je mensen leert kennen en affiniteit met ze krijgt, kan er iets van begrip ontstaan."

Moet u uw vrienden in Iran ook uitleggen hoe het er in Nederland aan toe gaat?
"Natuurlijk! Iedereen denkt dat wat hij als normaal beschouwt ook normaal is."

"Ik schrijf voor de Volkskrant en voor The New York Times, mijn voornaamste werkgever. Ik moet dus voortdurend uitleggen hoe mensen in drie continenten over elkaar denken. In de Verenigde Staten verbazen ze zich over het drugsbeleid en de euthanasiewetgeving in Nederland, in Iran snappen ze niks van Amerikanen."

Past u uw stukken daar ook op aan? Schrijft u anders voor The New York Times dan voor de Volkskrant?
"Absoluut. De VS is het machtigste land ter wereld en is primair geïnteresseerd in de consequenties van hun machtsuitoefening. Verhalen in The New York Times begin ik vaak met een 'tromroffel': 'De Iraanse regering heeft maatregelen genomen om de impact van de sancties van de VS te verzachten'."

"Nederland is een klein land dat globaal opereert. Inherent daaraan is dat Nederlanders veel meer dan Amerikanen willen weten hoe mensen denken. Daarom zijn de verhalen voor de Volkskrant veel persoonlijker. Wat betekenen de sancties voor de gewone Iraniër? Nederlanders vinden die empathische blik op de wereld veel beter dan de Amerikaanse, maar in de VS zien ze dat heel anders."

De toon van Onze Man In Teheran is lichtvoetig, af en toe is het zelfs behoorlijk geestig.
"Dank je! Mijn vrouw noemt mij vaak een clown, ze vindt dat ik intellectueler moet worden. Maar zo zit ik nu eenmaal in elkaar."

Leent het onderwerp zich wel voor humor?
"Zou je die vraag ook stellen over een documentaireserie over China? Dat is misschien wel het meest autoritaire land ter wereld. Er is geen enkele ruimte om iets kritisch over het regime te zeggen, mensen worden er opgehangen en steden waar miljoenen mensen wonen, worden platgegooid als de regering er iets anders wil bouwen. En toch staan we in Nederland over het algemeen positief tegenover China, omdat het een handelspartner is. De afkeer van Iran is soms wat selectief."

Wij zien foto's van opgeknoopte homo's in Iran. Dat is geen beste pr voor een land.
"Ik weet niet of ik dit nou wel moet zeggen, want dan krijg ik het verwijt dat ik het verdedig, maar homo zijn is geen officiële misdaad in Iran. Sodomie is dat wel. Ik ken veel homo's in Iran, sommigen hebben het moeilijk, maar tegelijkertijd worden ze meer geaccepteerd in de maatschappij dan vroeger."

"Desondanks kunnen wetgevers het tegen je gebruiken. Het is een lange, moeilijke weg. Maar vergeet niet: toen Gerard Joling uit de kast kwam, was dat ook een groot ding in Nederland."

Hij werd niet opgehangen.
"Maar hij heeft het wel een groot deel van zijn leven verborgen moeten houden. Wat ik wil zeggen: niet lang geleden werd in Nederland ook heel anders gedacht over homoseksualiteit."

Steekt het als mensen u verwijten dat u Iran verdedigt?
"Ja, want een journalist moet geen land of regime verdedigen, maar informatie overbrengen en verslag doen. Daar hoort bij dat je laat zien hoe Iran zijn macht uitoefent in het Midden-Oosten, nare dingen zegt over Israël en aan een raketprogramma werkt, maar ook dat je uitlegt dat dingen vaak net iets anders zitten dan dat mensen denken. Maar als je nuance probeert aan te brengen in een onderwerp dat gevoelig ligt, krijg je felle reacties."

Mensen kunnen altijd zeggen: Erdbrink schrijft op wat de Iraanse autoriteiten willen.
"Sommige mensen kan ik toch niet overtuigen van mijn onafhankelijkheid, al zou ik dansende naakte vrouwen in de straten van Teheran laten zien. Ik heb vier jaar voor The Washington Post geschreven en sta nu al zes jaar bijna wekelijks op de voorpagina van The New York Times. Dat zijn echt geen kranten die je weg laten komen met propagandapraatjes."

"De kritiek die ik soms uit Nederland ontvang, is niets vergeleken bij de reacties die ik soms ontvang uit Amerika. Als ik iets schrijf dat te positief zou zijn over Iran, heb ik de volgende dag 30.000 boze Trumpers op mijn dak. Je moet een dikke huid hebben."

'Een journalist moet geen land of regime verdedigen, maar informatie overbrengen en verslag doen.' Beeld Marc Driessen

Waarom wordt u getolereerd door het regime? Veel journalisten zijn Iran uitgezet.
"Iran is een regionale macht, daar hoort bij dat je een bepaalde mate van internationale contacten moet tolereren. Zij zien dat ook als een vorm van zelfvertrouwen. Als ze een rakettest doen, schrijf ik dat op, dat willen ze ook."

"Tegelijkertijd is Iran allang niet meer zo ­gesloten als vroeger. Er zijn misschien maar drie of vier westerse journalisten in het land, maar iedere Iraniër heeft inmiddels een mobiele telefoon en kan filmpjes op sociale media ­zetten. Vorig jaar werd het land alleen al door 10.000 Nederlandse toeristen bezocht."

Hoe is Iran verandert sinds uw serie in 2015?
"Na de nucleaire deal tussen Iran en de VS waren mensen hoopvol, ze zagen het als een portaal naar normalisatie van het land. Er ontstond een obsessieve zoektocht naar geluk: hippe koffietentjes openden, westerse muziek deed zijn intrede. Toen bleek dat Trump de deal waarschijnlijk gaat opzeggen, was dat euforische gevoel opeens over. Ook bleek dat het regime niet van plan was om zich aan te passen aan de huidige tijd."

"Het volk heeft aan de vrijheid geroken, maar de machthebbers willen dat alles blijft zoals het is. Dat leidt tot absurde situaties. Zo moeten huwelijken gescheiden worden gevierd, maar buiten Teheran staan gigantische wedding halls waar huwelijksfeesten worden gehouden. Daar danst iedereen met elkaar. Iedereen weet wat daar gebeurt, maar het wordt gedoogd. De maatschappij is veel moderner dan het regime."

Bent u beroemd in Iran?
"Ik niet, mijn vrouw wel. Zij was een van de eerste vrouwelijke fotografen in Iran, reist en exposeert door het hele land. Ze is een ster, zonder sterallures."

Heeft u die?
"Haha, nee. Ik heb de highs en de lows van het publiek persoon-zijn wel meegemaakt. Na mijn eerste serie werd ik de hemel in geprezen in Nederland, toen ik Zomergasten ging presenteren werd ik met de grond gelijk gemaakt, niet zelden door dezelfde mensen die me eerst nog fantastisch vonden."

"Ach, ik ben zo'n vijf keer per jaar in Nederland, veel krijg ik er ook niet van mee. Al is het natuurlijk altijd leuker om te horen dat mensen iets goed vinden."

Gaat u ooit nog een baan vinden die interessanter is dan wat u nu doet?
"Dat vraag ik mijn ook weleens af. Mijn vrouw zou soms best weg willen uit Iran, want zij werkt toch al internationaal, maar ik zou zo niet goed weten wat ik dan zou moeten doen. Het is makkelijk om correspondent te worden, maar heel moeilijk om het niet meer te zijn."

Misschien moet u die Noord-Koreaan bellen.
"Haha, dan moet ik daar eerst jaren wonen. Anders zou ik me een nepperd voelen."

Cv

Geboren 27 januari 1976
Opleiding Havo, Haags Montessori Lyceum, School voor Journalistiek, Utrecht

Loopbaan

1998 Leidsch Dagblad
2000 Nieuwe Revu
2002 NRC Handelsblad (vanuit Teheran)
2008 The Washington Post
2010 NOS
2012 The New York Times
2015 Onze Man In ­Teheran (VPRO)
2015 de Volkskrant
2016 Presentator ­Zomergasten
2018 tweede serie Onze Man in Teheran

Opgebiecht
Leermeester: "Mijn vrouw leerde mij om geduld en volharding te hebben. Carolien Roelants van NRC Handelsblad leerde mij hoe journalistiek werkt, en Roel van Broekhoven, ­regisseur van Onze Man in Teheran, leerde mij televisiemaken."

De beste uit het vak: "Midden-Oostenverslaggever Harald Doornbos. Er is geen Nederlandse journalist met zo'n staat van dienst."

De slechtste uit het vak: "Kan ik je die naam later nog mailen?"

Het beste advies dat ik kreeg: "David Hofman, mijn eerste editor bij The Washington Post, leerde mij om goed te schrijven. 'Stop er uren in, het betaalt zichzelf terug,' zei hij."

Het slechtste advies: "Dat kreeg ik van Arno Kantelberg, toen we beiden voor Nieuwe Revu schreven: 'Ga niet naar Iran, ze zullen je vergeten'."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden