PlusAchtergrond

This is Surrealism! met louter topstukken

Salvador Dalí, Mae West lippensofa, 1938.Beeld Jannes Linders

Tijdens de verbouwing van Museum Boijmans Van Beuningen gaat de beroemde surrealismecollectie op wereldreis. Eerste halte: het Cobra Museum, dat een kleine presentatie maakte van zeer hoge kwaliteit.

Grote kans dat je tijdens een bezoek aan This is Surrealism! wordt aangesproken. Enthousiast vertelt iemand over de oorsprong van de May West lippensofa of het wonderlijke fenomeen ‘écriture automatique’, waarbij de schrijvende hand een eigen leven lijkt te leiden. 

Het is misschien een reguliere rondleider, maar ook conservatoren lopen op zaal. Het kan de kersverse artistiek directeur van het Cobra Museum zijn, llian Bóza. Of Sjarel Ex, haar evenknie bij Museum Boijmans Van Beuningen.

This is Surrealism! is een samenwerkingsproject met het Rotterdamse museum dat onlangs dicht ging voor een zeven jaar durende verbouwing maar intussen wel zichtbaar wil blijven. Zo kreeg het Cobra Museum de wereldberoemde surrealismeverzameling te leen. Het museum bereidde een blockbuster voor met internationale uitstraling, vergelijkbaar met het overzicht van Guggenheim-topstukken uit 2014. Maar dat was voor het coronavirus hier neerstreek.

Tijdens de intelligente lockdown werd de complete opstelling opnieuw bedacht en het halve museum omgebouwd. Het resultaat is een schitterend voorbeeld van coronaproof tentoonstellen. Het eenrichtingsverkeer is veilig en voelt niet aan als een caviarace. 

Om te voorkomen dat bezoekers met hun rug naar elkaar toe staan en misschien botsen, zijn de buitenmuren helemaal vrij gelaten. Met hetzelfde doel is het aantal werken aan de tijdelijke binnenmuren drastisch teruggebracht. Dat resulteert in een presentatie met louter hoogtepunten en een paar goed gekozen ondersteunende objecten. Een soort eregalerij voor surrealisme.

Gekke en fascinerende collages

De basis voor Boijmans’ befaamde surrealismecollectie werd gelegd in 1970, toen het museum als eerste in Europa een overzichtstentoonstelling wijdde aan Salvador Dalí. Een 16mm-­filmpje laat zien hoe de Spaanse schilder met buitenissige snor en pinnige muze door de zalen wordt geleid. Afwezig is de gefortuneerde Britse dichter Edward James van wie een groot deel van de bruiklenen afkomstig waren. Als mecenas had James Dalí enige tijd onderhouden en zich daarmee toegang verschaft tot de beste stukken.

René Magritte, La reproduction interdite (Verboden af te beelden), 1937.Beeld Museum Boijmans Van Beuningen Rotterdam

Hetzelfde geldt voor René Magritte, die zijn weldoener twee keer vastlegde op doek. Op het wereldberoemde La reproduction interdite, staat James voor een spiegel die niet zijn gezicht maar achterhoofd reflecteert. Toen de mecenas in 1980 zijn collectie wilde verkopen om de bouw van een surrealistische tuin in Mexico te bekostigen, kreeg Boijmans eerste keus. Het was het begin van een deelcollectie op wereld­niveau, die sindsdien goed is aangevuld. Op de afgelopen Tefaf, de kunst- en antiekbeurs in Maastricht, werden bijvoorbeeld nog de even gekke als fascinerende collages aangekocht van Joseph Cornell – een vrouw met drie handen, een balkondame opgeschrikt door bliksem.

Het psychedelische behangetje bij de ingang is afkomstig uit James’ kasteel West Dean House. En ook de ronde bogen in de doorgangen van de tijdelijke tussenwanden refereren aan zijn huis. Die wanden delen de museumruimte op in verschillend gekleurde kamers met thema’s als ‘paranoia en metamorfose’ en ‘woord en beeld’. Een beetje schools maar erg informatief. Zo wordt de vraag ‘Qu’est-ce que le surréalisme?’ die stromingsoprichter André Breton in 1934 in een tentoongesteld essay stelt, systematisch beantwoord en geïllustreerd.

De kwaliteit van de stukken rechtvaardigt het uitroepteken achter de tentoonstellingstitel. Ze zijn ronduit iconisch. Man Rays mysterieuze pakketje, Dalí’s Venus van Milo met laatjes in haar lijf, René Magritte’s woordschilderijen, het deels abstracte Le couple van Max Ernst, de caleidoscopische voorstellingen van Eileen Agar en de animistische nachtmerries van Leonora Carrington.

Statement

Van laatstgenoemde kunstenaar is ook werk te zien in het Centraal Museum in Utrecht, als onderdeel van De tranen van Eros. Die tentoonstelling stelt het seksisme van de surrealisten, de Utrechtse exponent Moesman voorop, aan de kaak en zet er een hedendaags antwoord tegenover. This is Surrealism! heeft niet zo’n expliciet politiek programma. De samenstellers hebben ook de verleiding weerstaan een link te leggen tussen de honderd jaar oude stroming en de huidige crisis waar meer dan eens het predicaat ‘surrealistisch’ op is geplakt.

Salvador Dalí, Couple aux têtes pleines de nuages, 1936.Beeld Museum Boijmans Van Beuningen

En dat is prima. Je zou zelfs kunnen zeggen dat deze vorm ook een soort politiek statement is: een pleidooi voor collectiepresentaties. Want waarom zou je uit alle hoeken van de wereld dure bruiklenen laten invliegen als je dit allemaal behoort tot het openbaar Nederlands kunst­bezit? Klassieke collectiepresentaties stellen musea in staat nieuwe generaties regelmatig kennis te laten maken met de grote verhalen uit de kunsthistorie. En met dit soort sleutelwerken is dat bepaald geen straf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden